बासभ

बासभ

@naharchowck

ImmunotherapyMolecular BiologyOccasional WriterOccasional Photographer

Stories from history, science, and the in-between.

Still in search of sleep, sanity and the Shire.

A cage went in search of a bird.Kafka

उर र लगश: व्यापार र युद्धको नयाँ युग

Written by बासभ
New pieces by email, Nepali and English.Subscribe

व्यापार र युद्धको नयाँ युग

प्राचीन मेसोपोटामियाका उर र लगश सहरको व्यापार र युद्धको युग झल्काउने दृश्य

ई.सं. १६१४ मा पिएत्रो देल्ला भाले (Pietro Della Valle) नामका एक इटालियन कुलीन व्यक्ति भेनिसबाट निस्केर कन्स्टान्टिनोपलतर्फ समुद्री यात्रामा निस्किए। टर्की, इजिप्ट र सिरिया हुँदै उनको यात्रा सन् १६१६ को अक्टोबरमा इराक पुग्यो। बगदादमा उनको प्रेम अस्सिरियाली इसाई कुलीन युवती सित्ती मानी (Sitti Maani) सँग बस्यो, र केही महिनाभित्रै दुवैको विवाह भयो।

सन् १६१७ को सुरुवाततिर आफ्नी नवविवाहिता पत्नी र स्थानीय पथप्रदर्शकहरूसँग यात्रा गरिरहेका बेला उनीहरूले टाढा क्षितिजमा स्थानीय कबिलाका मानिसहरू देखे। कुनै अनिष्टको आशङ्का गर्दै पथप्रदर्शकहरूले लुक्ने ठाउँ खोज्न थाले। पर कतै विशाल भग्नावशेषहरूको लस्कर देखियो। पथप्रदर्शकहरू नजिकैका कबिलाका मुखियासँग सुरक्षित बाटोका लागि मोलमोलाइ गरुन्जेल देल्ला भाले र उनको टोली कैयौँ दिनसम्म तिनै भग्नावशेषभित्रै बस्यो।

छोटकरीमा

  • उरको समुद्री स्वर्णयुग: युफ्रेटिस नदी समुद्रमा मिसिने दोभानमा बसेको उरले तामा र टिन मिसाएर काँस्य बनायो, सिन्धु घाँटीसम्म व्यापार फैलायो र ‘स्ट्यान्डर्ड अफ उर’ मा अमर बनेको अतुलनीय वैभव आर्जन गर्‍यो।
  • सङ्गठित युद्धको जन्म: स.पू. २५०० तिर दास व्यापारमा फस्टाएको लगश सहरले तीन हजार वर्षको अपेक्षाकृत शान्ति भङ्ग गर्दै उम्मा सहरमाथि मच्चाएको नरसंहारलाई ‘स्टेल अफ द भल्चर्स’ मा गर्वसाथ कुँद्यो।
  • प्रतिशोध र अक्कादी उदय: उम्माका विद्रोही राजा लुगल-जागे-सीले लगश जलाएर ‘दुई समुद्रबिचको भूमि’ जितेको दाबी गरे, तर साम्राज्य थाम्न नसक्दा अक्कादका सार्गोनको उदयका लागि बाटो खुल्यो।

पिएत्रो देल्ला भाले: सुमेरी भग्नावशेषसँगको पहिलो भेट

दिउँसोको समयमा देल्ला भाले तिनै विशाल खण्डहरहरूबिच टहलिएर दिन बिताउँथे। उनले पछि आफ्नो यात्रावृत्तान्तमा लेखे:

“यहाँबाट हाम्रो प्रस्थान अझै पछि सरेकाले म बिहानपख उक्त प्राचीन भवनको भग्नावशेष अझ नजिकबाट नियाल्न गएँ। यो पहिले के थियो भन्ने त मैले बुझ्न सकिनँ, तर यो अत्यन्तै उम्दा इँटाहरूले बनेको रहेछ, जसमध्ये अधिकांशमा कुनै अज्ञात अक्षरहरू छापिएका थिए — जुन हेर्दै अत्यन्त प्राचीन लाग्थे।”

जमिनभरि छरिएका ढुङ्गा र माटाका इँटामा बारम्बार दोहोरिएका ती टुक्राटुक्री लेखोट देखेर देल्ला भाले चकित परे। ती रहस्यमय चिह्नहरूबारे उनले अझै थपे:

“त्यो छोटो समयमा मैले फेला पारेका अन्य चिह्नहरूमध्ये दुइटाचाहिँ धेरै ठाउँमा भेटिए — एउटा पिरामिडजस्तो देखिन्थ्यो भने अर्कोमा सातवटा तारासहितको टाउको थियो। हेर्दा ती कुनै किसिमका छाप वा मोहरजस्ता लाग्थे।”

उरको प्राचीन भग्नावशेषमा भेटिएका क्यूनिफर्म लिपि अङ्कित माटाका इँटा र टुक्राहरू
उरका भग्नावशेषमा भेटिएका रहस्यमय चुच्चे अक्षर अङ्कित इँटाहरूले सत्रौँ शताब्दीको युरोपलाई पहिलोपटक सुमेरी लेखनकलाको झलक दिएका थिए।

केही दिनपछि पथप्रदर्शकहरूले सुरक्षित यात्राको सहमति जुटाएपछि देल्ला भालेको टोली त्यहाँबाट अघि बढ्यो। निस्कने बेला देल्ला भालेले आफूसँगै केही क्यूनिफर्म (Cuneiform) पाटीहरू पनि लिएर गए। युरोपेलीहरू पहिलोपटक चौथो सहस्राब्दी स.पू. मा सुमेरीहरूले विकास गरेको त्यो प्राचीन लेखन प्रणालीसँग प्रत्यक्ष परिचित हुँदै थिए।

उर सहर: काँस्य र समृद्धि जन्माउने बन्दरगाह

त्यस बखत देल्ला भालेलाई के थाहा, आफूले घुमेका ती खण्डहर प्राचीन सुमेरी सहर उर (Ur) का हुन् भनेर — यसको वास्तविक पहिचान त ई.सं. १८१५ मा मात्र भयो। तेस्रो सहस्राब्दी स.पू. को मध्यसम्म आइपुग्दा उरले उरुकलाई पछि पार्दै सुमेरी सभ्यताको मुख्य केन्द्रको स्थान लिइसकेको थियो।

चौथो सहस्राब्दी स.पू. मा सुमेरी सभ्यताको केन्द्रबिन्दु बलियो पर्खालले घेरिएको उरुक सहर थियो। नदी र नहरहरूको सञ्जालको सङ्गममा बसेको उरुक संसारकै पहिलो वास्तविक महानगर थियो। यसका अग्ला पर्खाल र बढ्दो जनसङ्ख्याले यसलाई सम्पूर्ण क्षेत्रको अघोषित अगुवा बनाएको थियो। तर उरुकको उदयले चारैतिर तरङ्ग फैलायो, र चौथो सहस्राब्दी स.पू. को अन्त्यतिर त्यसकै हाराहारीका अन्य भव्य सहरहरू पनि वरिपरि उठ्न थाले।

दक्षिणी मेसोपोटामियामा नदी र समुद्रको दोभानमा रहेको प्राचीन उर सहरको परिवेश
युफ्रेटिस नदी फारसको खाडीमा मिसिने दोभानमा अवस्थित उर मेसोपोटामियाको प्रमुख समुद्री द्वार बन्न पुग्यो।

तिनैमध्ये अर्को सुमेरी सहर उरले अर्को सहस्राब्दीको सुरुवाती शताब्दीहरूमा बिस्तारै उरुकलाई विस्थापित गर्दै मेसोपोटामियाको केन्द्रको रूप लियो। यसले अकूत सम्पत्तिको यस्तो उचाइ चुम्यो, जसले मानव सम्भावनाका सीमाहरू नै फराकिलो पारिदियो।

उर ठ्याक्कै त्यहीँ अवस्थित थियो जहाँ युफ्रेटिस नदी समुद्रमा मिल्थ्यो। यो एउटा व्यस्त व्यापारिक बन्दरगाह र माझी सहर थियो, जहाँ आकाशमा समुद्री चराहरू फन्को मारिरहन्थे र माझीहरू घाटमा आफ्नो सिकार — माछा, सिपी र कछुवा — साटासाट गर्थे। नदी र समुद्र दुवैसँगको यो सान्निध्यले उरलाई क्षेत्रीय व्यापारको गुलजार केन्द्र बनाइदियो। हामीले अघि पनि देखिसक्यौँ — माटो र नर्कट चाहियो भने दक्षिणी इराकमा जति पनि पाइन्थ्यो, तर अरू लगभग हर चीजका लागि सुमेरीहरू व्यापारमै निर्भर हुनुपर्थ्यो।

उब्जाउ पाँगो माटो र परिष्कृत सिँचाइ प्रणालीको बलमा सुमेरीहरूले प्रशस्त अन्न फलाए। प्राचीन मध्यपूर्वका तमाम समुदायमध्ये केवल सुमेरीहरूले नै यति ठुलो परिमाणमा बचत र विविधतापूर्ण खाद्य उत्पादन गर्थे। पुरातत्त्वविद्हरू त केसम्म तर्क गर्छन् भने, प्राचीन मेसोपोटामियाका बासिन्दाको भोजन यति समृद्ध र विविधतापूर्ण थियो कि त्यसको बराबरी न तिनका समकालीन छिमेकीहरूले गर्न सके, न पछिका कतिपय काँस्य युगका सभ्यताहरूले नै। उनीहरूको त्यो पाककला आज पनि माटाका पाटीहरूमा सुरक्षित छ। हामीले त्यतिबेलाका प्राचीन सुमेरी परिकारका विधिहरू (recipes) समेत फेला पारेका छौँ। ‘तुहु’ (Tuh’u) भनिने एउटा परिकार बनाउने तरिकाले उनीहरूको स्वादको विविधता झल्काउँछ:

“पानी तयार पार, त्यसमा बोसो, नुन, बियर, प्याज, रकेट साग, धनियाँ, सुजी, जिरा र चुकन्दर हाल। सबैलाई पकाउने भाँडामा राख, अनि लसुन र लिक (leek) सँगै कुटेर पानी मिसाऊ। सबैलाई राम्ररी घोलिएर लेदो बनुन्जेल पकाऊ, अनि माथिबाट धनियाँ र गाजर छर्क।”

उरका डुङ्गाहरू: विश्वव्यापी व्यापारको नयाँ युग

गहुँ र अन्न, सुकाएको नर्कट र अञ्जीरले भरिएका डुङ्गाहरू अब नदीको उल्टो धारतिर चढ्दै छिमेकी भूमिहरूमा खाद्यान्न पुर्‍याउन थाले। बदलामा, टाढाटाढाका दुर्लभ संसाधनहरू सुमेरतर्फ बग्न थाले।

सामान्य निर्माणका लागि जाग्रोस (Zagros) पर्वतका रूखहरू काटिन्थे। तर भव्य निर्माण — राजदरबार र कलात्मक सहरका मूलढोकाहरू — का लागि भने देवदार (cedar) को बहुमूल्य काठ नै चाहिन्थ्यो। यो काठ लेबनानका अग्ला पहाडी भञ्ज्याङहरूबाट जहाजमा ल्याइन्थ्यो। द एपिक अफ गिलगामेश को एउटा प्रख्यात प्रसङ्गमा त “लेबनानका पहाडमा राक्षसको वध गरेर उसले पहरा दिइरहेका पवित्र रूखहरू चोर्ने राजाको अभियान” कै कथा आउँछ।

टर्कीको टोरस (Taurus) पर्वतबाट चाँदी युफ्रेटिस नदी हुँदै ठुला डुङ्गामा बग्दै आउँथ्यो भने सुन इजिप्टबाट स्थलमार्ग र भारतबाट जलमार्ग हुँदै आइपुग्थ्यो। तामा उत्तरपश्चिमी इरानका पहाडहरूबाट र पछि साइप्रस टापुबाट जहाजमा ल्याइन्थ्यो। टिन (Tin) भने अफगानिस्तानका लामा पहाडी भञ्ज्याङहरू पार गर्दै आउँथ्यो — जुन मार्ग पछिल्लो सिङ्गो काँस्य युगभरि नै कायम रह्यो।

यहीँ उरमा पहिलोपटक तामा र टिन मिसाएर काँस्य (bronze) तयार पारियो — त्यस्तो प्रविधि, जसले मानव इतिहासको आगामी युगलाई नै परिभाषित गर्नेवाला थियो। त्यसपछिका शताब्दीहरूमा पनि टिन भित्रिने प्रमुख बन्दरगाहका रूपमा उर काँस्य युगको संसारको केन्द्रमै रहिरह्यो।

सुमेरीहरूले त्यतिबेला नै आज हामीले ‘विश्वव्यापी’ (globalized) भन्ने खालको व्यापार गर्थे। फारसको खाडीमा रहेको आफ्नो सानो तटबाट उनीहरूका जहाज आधुनिक बहराइन र ओमानका बन्दरगाहसम्म पुग्थे। त्यहाँबाट पूर्वी किनारैकिनार अघि बढेर उनीहरू अर्को एउटा रहस्यमय सभ्यता — उत्तरी भारतको सिन्धु घाँटी सभ्यता (Indus Valley Civilization) का मानिसहरूसँग व्यापार गर्थे। उर आफ्नो शक्तिको शिखरमा हुँदा सिन्धु घाँटी सभ्यता आफ्नो परिपक्व हडप्पा चरण (mature Harappan phase) मा प्रवेश गर्दै थियो।

सिन्धु घाँटीका ती रहस्यमय व्यापारीहरूबाट सुमेरीहरूले अनेकौँ किसिमका मसला र रत्नहरू भित्र्याउँथे। सुमेरीहरूले असाध्यै मन पराउने चम्किलो नीलो रत्न ल्यापिस लाजुली (Lapis Lazuli) मुख्यतः सिन्धु घाँटीका सहरहरू हुँदै आपूर्ति हुन्थ्यो। त्यसबाट उनीहरू गहना, जन्तर, पासा-खेलका पाटीमा जडान, बाजागाजा र अद्भुत सौन्दर्यका मूर्तिहरू बनाउँथे।

यो सारा व्यापार उर हुँदै बग्थ्यो, जसले सहरलाई सायद त्यसअघि कुनै पनि मानव बस्तीले नदेखेको वैभवको चुचुरोमा पुर्‍यायो। उरका राजाहरू र सामान्य नागरिक दुवैका चिहानबाट निकालिएका सामग्रीहरूले शासकहरूको अथाह सम्पत्ति मात्र होइन, त्यहाँ विकसित भएको उच्चस्तरीय कलाकार र शिल्पीहरूको समुदायको कौशल पनि प्रमाणित गर्छ।

उरको एउटा शाही चिहानमा भेटिएको एक कलाकृतिले प्राचीन सुमेरीहरूको जीवनशैली र आचरणको अद्भुत झ्याल खोलिदिन्छ। यो सिपी, रातो चुनढुङ्गा र ल्यापिस लाजुलीको मोज्याक जडित एउटा कलात्मक सजावटी फर्निचर हो।

सिपी, रातो चुनढुङ्गा र ल्यापिस लाजुलीले जडित प्राचीन सुमेरी कलाकृति स्ट्यान्डर्ड अफ उर
स्ट्यान्डर्ड अफ उरले सुमेरी समाजको जीवन्त मोज्याक चित्र कोर्छ — एकापट्टि रथ र भालासहितको युद्ध, अर्कोपट्टि किसान, भोज र लिपिकारसहितको शान्ति।

आज यस कलाकृतिलाई ‘स्ट्यान्डर्ड अफ उर’ (Standard of Ur) भनिन्छ। यसका चित्रहरूले दैनिक जीवनका सूक्ष्म दृश्यहरू देखाउँछन्। एकापट्टि युद्धमा होमिएका सुमेरीहरू छन्: गधाले तान्ने रथहरू, नर्कटको जामा र छालाको शिरस्त्रण लगाएका सिपाहीहरू, अनि लामा भाला र बन्चरो बोकेका योद्धाहरू। अर्कोपट्टि शान्त समयका सुमेरीहरू देखिन्छन्: तल्लो तहमा किसान र गोठालाहरू काम गरिरहेका छन्, र उनीहरूभन्दा माथि टाउको मुण्डन गरेका लिपिकारहरू आफ्नो डेस्कमा बसिरहेका छन्।

यस समयसम्म सुमेरी संसारमा सहरीकरण आफ्नो शिखरमा पुग्दै थियो। तेस्रो सहस्राब्दी स.पू. को उत्तरार्धतिर सुमेरको अधिकांश जनसङ्ख्या सहरहरूमा बसोबास गर्न थालिसकेको थियो। यो नयाँ सहरी दुनियाँमा उरको आर्थिक वर्चस्व अटल रह्यो। त्यसपछिका शताब्दीहरूमा यसको राजनीतिक शक्ति कहिले फैलियो, कहिले खुम्चियो। एउटा समयमा त उरका केही राजाहरूले आफूलाई ‘उरका राजा र किशका राजा’ (King of Ur and King of Kish) समेत घोषणा गरे — नजिकैको अर्को शक्तिशाली सहरमाथि समेत दाबी गर्दै।

लगश: युद्ध र आतङ्कको उदय

तीन हजार वर्षभन्दा बढी समयसम्म सुमेर खेतीपाती, व्यापार र साझा विश्वासको जगमा फस्टाएको थियो — ठुला स्तरका युद्धहरू लगभग नगण्य थिए। तर तेस्रो सहस्राब्दी स.पू. को मध्यतिर उरको प्रभाव घट्न थाल्यो। अब एउटा नयाँ सैन्यीकृत युग सुरु हुँदै थियो, जहाँ व्यापार र कूटनीतिको शक्ति मात्र पर्याप्त थिएन। हिंसाको यो नयाँ युगमा लगश (Lagash) नामको एउटा सहर एकाएक चम्किएर आयो।

लगश दास व्यापार गर्ने सहर थियो। पहाडी गाउँहरूमा छापा मारेर मानिसहरू अपहरण गर्दै क्षेत्रभरि बेचबिखन गरेर यो सहर धनी बनेको थियो। स.पू. २५०० तिर नदीकिनारको एउटा खेतीयोग्य जमिनको टुक्रालाई लिएर लगशको आफ्नो छिमेकी सहर उम्मा (Umma) सँग झगडा पर्‍यो। त्यही विवादले दुवै सहरलाई युद्धमा धकेल्यो। त्यसै समयको एउटा कुँदिएको ढुङ्गे स्तम्भ — ‘स्टेल अफ द भल्चर्स’ (Stele of the Vultures) — ले त्यो युगको क्रूर मनोविज्ञानलाई दुरुस्त कैद गरेको छ।

यसको माथिल्लो भाग सामान्य नै देखिन्छ — लगशका राजा इआन्नातुम (Eannatum) रथमा चढेर आफ्ना सिपाहीहरूको नेतृत्व गर्दै युद्धमा अघि बढिरहेका छन्। रथमा उनको छेउमा भाला र बर्छाको भाँडो छ, र शरीरमा जनावरको छाला बेरिएको छ। तर तल्लो भागमा राजा इआन्नातुम छोटो र लामो भाला बोकेका सिपाहीहरूको सघन व्यूह (phalanx) को नेतृत्व गर्दै भीषण रक्तपातमा होमिएको दृश्य छ।

लडाइँ अत्यन्तै निर्मम थियो; अभिलेखहरूका अनुसार त्यस युद्धमा चार हजारभन्दा बढी मानिस मारिए। जब उम्माका सिपाहीहरू रणभूमिबाट भाग्न खोज्छन्, स्तम्भले लगशका सिपाहीहरूले उनीहरूलाई काट्दै र पैतालाले कुल्चँदै अघि बढेको देखाउँछ। यो स्तम्भले नरसंहारको चित्रण गर्दा अलिकति पनि संकोच मानेको छैन।

राजा इआन्नातुम र युद्धको नरसंहार अङ्कित प्राचीन ढुङ्गे स्तम्भ स्टेल अफ द भल्चर्स
उम्माका मारिएका सिपाहीका काटिएका टाउका च्यापेर उडिरहेका गिद्धहरूको नामबाट चिनिएको ‘स्टेल अफ द भल्चर्स’ ले आतङ्क र साम्राज्यवादी विजयतर्फको भयावह मोड देखाउँछ।

यो शिल्पमा एउटा यस्तो कुरा छ, जसले त्यतिबेलाका मानिसको मानसिकतामा आएको गहिरो बदलाबलाई उजागर गर्छ। शत्रुको पीडामा रमाउने त्यो क्रूरता सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा त्यही भागमा देखिन्छ, जसले यस स्तम्भलाई यसको नाम दियो — आकाशमा उडिरहेका गिद्धहरू, जो उम्माका मारिएका सिपाहीहरूका काटिएका टाउका आफ्नो चुच्चोमा च्यापेर तिनका जिब्रो र आँखा ठुँगिरहेका छन्। यसले लगशले मच्चाएको नरसंहारलाई केवल देखाउँदैन, बरु ठुलो स्वाद र गर्वका साथ प्रस्तुत गर्छ।

खेतीपाती, व्यापार र साझा आस्थाको भरमा तीन सहस्राब्दीसम्म शान्तिपूर्वक विकसित भएको सुमेरी समाज लगशको उदयसँगै अब युद्धको नयाँ युगमा प्रवेश गरिसकेको थियो। आफ्नो सैन्य शक्तिको बलमा दास व्यापारी सहर लगशले दक्षिणी मेसोपोटामियाको अधिकांश भूभाग कब्जा गर्‍यो। इतिहासकारहरू तर्क गर्छन् — यही नै प्राचीन विश्वको पहिलो वास्तविक साम्राज्य थियो।

लुगल-जागे-सी: प्रतिशोध र विद्रोहमा ठडिएको साम्राज्य

त्यस प्राचीन समयमा एउटै सहरको प्रशासन चलाउनु पनि कठिन काम थियो। सैन्य सफलताका बाबजुद लगशको साम्राज्य आफ्नो क्षमताभन्दा धेरै तन्किसकेको थियो। यो अल्पकालीन साम्राज्यमा राजा इआन्नातुमले आतङ्कका अभियानमार्फत शासन चलाए। स्वाभाविकै थियो — चाँडै नै सुमेरभरि उनका विरुद्ध विद्रोहको आगो सल्कियो।

जब सबैले घृणा गरेको लगशको साम्राज्य चिरिएर ढल्न थाल्यो, त्यसकै अधीनस्थ एक सहरका विद्रोहीले आफ्नो मौका छोपे। उनको नाम थियो लुगल-जागे-सी (Lugal-zage-si), र उनी उम्मा सहरका शासक थिए — त्यही उम्मा, जसको पराजय र अपमान ‘स्टेल अफ द भल्चर्स’ मा त्यति स्वाद मानेर कुँदिएको थियो। लुगल-जागे-सीलाई यति सफल केले बनायो भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन, तर एउटा कुरामा कुनै शङ्का छैन: उनलाई लगशविरुद्ध प्रतिशोधको तीव्र आगोले डोर्‍याइरहेको थियो।

लगशविरुद्ध विद्रोहको झण्डा उठाउँदै उनले किश (Kish) र लार्सा (Larsa) सहरमा अझै लगशप्रति बफादार रहेका राजाहरूलाई छिट्टै ढाले। त्यसपछि उनले महान् सहर उर र बलियो पर्खाल भएको किल्ला उरुकमाथि आक्रमण गरे। दुवै सहर ढले, र विद्रोही लुगल-जागे-सीले आफ्नो राजधानी उरुकमा सारे। अन्त्यमा उनी स्वयम् लगश सहरतर्फ अघि बढे — र यहीँ उनको दन्किरहेको प्रतिशोध विस्फोट भयो। सहर धेरै बेर टिक्न सकेन; लुगल-जागे-सीले यसका पर्खालहरू तोडे, सहर लुटे र आगो लगाएर खरानी पारिदिए। त्यस युगको कठोर मापदण्डअनुसार पनि यो अत्यन्तै स्तब्ध पार्ने घटना थियो, जसको वर्णन कैयौँ महाकाव्यहरूमा भय र वेदनाका साथ गरिएको छ।

लुगल-जागे-सीको सैन्य अभियान र लगश सहरको पतन झल्काउने दृश्य
उम्माको अपमानको बदला लिन उठेका लुगल-जागे-सीले लगश ध्वस्त पारेर विशाल — तर क्षणिक — सुमेरी साम्राज्य खडा गरे।

लगश ध्वस्त पारेपछि लुगल-जागे-सीको वेग रोकिने छाँट देखिएन। दुई नदीको धार पछ्याउँदै उत्तरतिर अघि बढेर उनले चाँडै नै लगशले पहिले दाबी गरेका सबै क्षेत्रहरू जिते। एक बिन्दुमा त उनले ‘तल्लो समुद्रदेखि माथिल्लो समुद्रसम्मको’ — अर्थात् फारसको खाडीदेखि भूमध्य सागरसम्मको — सम्पूर्ण भूमि जितेको दाबीसमेत गरे। उनको एउटा शिलालेखमा लेखिएको छ:

“महान् देवता एनलिलले उनलाई यस भूमिको राजसत्ता सुम्पिए — तल्लो समुद्रदेखि टाइग्रिस र युफ्रेटिस हुँदै माथिल्लो समुद्रसम्मको क्षेत्र। बत्तीस जना राजाहरू उनका विरुद्ध एकजुट भए, तर उनले ती सबैलाई परास्त गरे, तिनका सहरहरू चकनाचूर पारे, तिनका स्वामीहरूलाई घुँडा टेकाए, र चाँदीका खानीहरूसम्मका सारा देहात नष्ट पारिदिए।”

यो दाबी निश्चय नै अतिरञ्जना थियो। त्यस समयसम्म सुमेरीहरू कहिल्यै टाढाका उपनिवेश टिकाइराख्न वा सुदूर भूमि लामो समय कब्जामा राख्न सफल भएका थिएनन्। सम्भवतः लुगल-जागे-सीले भूमध्य सागरको तटसम्म एउटा सफल लुटपाट अभियान चलाए, केही सहरहरू लुटे र सम्पत्ति लिएर उरुक फर्किए।

तैपनि, कुनै सुमेरी राजकुमारले यस्तो दाबी गरेको यो पहिलोपटक थियो — ‘दुई समुद्रबिचको भूमि’। सुमेरीहरूका लागि माथिल्लो समुद्र उनीहरूको ज्ञात संसारकै पश्चिमी किनारा थियो। दुई समुद्रबिचको सम्पूर्ण भूमि एकैजना राजाले जित्न सक्छ भन्ने यो कल्पना अब उनीपछि आउने हरेक महत्त्वाकाङ्क्षी राजाको मनमा अङ्कुराउन थाल्यो।

अक्कादका सार्गोन: सुमेरी युगको गोधूलि

आफूअघिका राजा इआन्नातुमले झैँ लुगल-जागे-सीले पनि आफ्नो संसाधनभन्दा बढी विस्तार गर्ने गम्भीर गल्ती गरे। उनको साम्राज्य एक्लै सम्हाल्न नसकिने गरी ठुलो भइसकेको थियो। केही समयमै थुप्रै सुमेरी सहरहरूमा गृहयुद्ध र विद्रोह भड्किन थाल्यो।

अक्कादका सार्गोन र अक्कादी साम्राज्यको उदयको प्रतीक प्राचीन काँस्य मूर्ति
सुमेरी नगर-राज्यहरू आपसी कलहमा अल्झिरहेका बेला अक्कादका सार्गोनले शासनको बागडोर सम्हाल्दै नयाँ साम्राज्यवादी युगको सुरुवात गरे।

यही अराजकताको घडीमा मेसोपोटामियाका अर्का महान् समुदायले शासन गर्ने आफ्नो पालो आएको महसुस गरे। उनीहरू थिए अक्कादीहरू (Akkadians) — जो त्यतिबेलासम्म मेसोपोटामियाको सभ्यतामा कनिष्ठ साझेदार मात्र थिए। यिनै अक्कादका मानिसहरू विगत तीन हजार वर्षदेखि सुमेरी संस्कृति र शासकहरूको छायामा बस्दै आएका थिए। चाँडै नै एकजना व्यक्तिले उनीहरूलाई सुमेरी साम्राज्यविरुद्ध खुला विद्रोहमा उतार्नेवाला थिए।

इतिहासमा उनी ‘सार्गोन’ (Sargon) का नामले चिनिए, जसको अक्कादी भाषामा अर्थ हुन्छ — ‘एक सच्चा राजा’। उनले नै सुमेरी युगको गोधूलि भित्र्याए। सार्गोन कट्टर राष्ट्रवादी पनि थिए; उनले केवल अक्कादी अधिकारीहरूलाई मात्र नियुक्त गरे र आफ्नो नवनिर्मित साम्राज्यको आधिकारिक भाषा अक्कादी बनाए। काँस्य युगमा संसार अझै आपसमा जोडिँदै जाँदा सुमेरी भाषा र संस्कृति बिस्तारै ओझेल पर्दै गयो, र त्यसको स्थान अक्कादी लिपि र संस्कृतिले लिन थाल्यो।

मेसोपोटामियाका यी दुई समुदाय प्राचीनकालदेखि नै द्विभाषी थिए, तर बिस्तारै सुमेरी भाषा सिक्नुपर्ने आवश्यकता अक्कादीहरूका लागि घट्दै गयो — र अन्ततः सुमेरीहरू स्वयम्का लागि पनि। अनादिकालदेखि सँगै शान्तिपूर्वक बसिरहेका सुमेरका यी दुई समुदाय अब बिस्तारै एक-अर्काबाट टाढिन थालेका थिए।

त्यसपछिका शताब्दीहरूमा उर सहर अनगिन्ती पटक ढल्यो र फेरि उठ्यो। तेस्रो सहस्राब्दी स.पू. को ठ्याक्कै अन्त्यतिर गुती (Guti) अन्धकार युगपछि यो फेरि उठेर सुमेरी पुनर्जागरणको अगुवाइ गर्न सफल भयो। अनि सुमेरी भाषाको कुरा गर्दा — यो जनजिब्रोबाट हराउँदै गए पनि मन्दिर र जिगुरातहरूमा अझै दुई हजार वर्षसम्म जीवित रह्यो; यसलाई देवताहरूको भाषाका रूपमा पूजियो।

अन्ततः जुन प्रकृतिले यो महान् सहरको निर्माण गरेको थियो, त्यही प्रकृति नै यसको अन्तिम पतनको कारण बन्यो।

कुनै बेला उरले गर्वका साथ पहरा दिएको त्यो बन्दरगाह आज कतै देखिँदैन। ई.सं. १८१५ मा जब यो सहर अन्ततः पत्ता लाग्यो, यसलाई अनन्त वैभव दिलाउने त्यो बन्दरगाह त्यहाँ थिएन। उरको उत्कर्षपछिका चार हजार वर्षमा युफ्रेटिस र टाइग्रिस नदीले बगाएर ल्याएको पाँगो र माटो जम्दै गएर समुद्री किनारालाई झन्डै १५० किलोमिटर दक्षिणतर्फ धकेलिदिएको छ। सन् १८१५ मा जब पुरातत्त्वविद्हरूले यो सहर भेट्टाए, यसको पर्खालको फेदमा आज पनि समुद्री सिपीका अवशेषहरू देखेर उनीहरू छक्क परेका थिए।

*नोट: यस शृङ्खलाको आधार बनेको पल कुपर (Paul Cooper) को “फल अफ सिभिलाइजेसन्स” (Fall of Civilizations) पोडकास्टले देल्ला भालेको उर यात्रालाई जुन १६२५ मा भएको उल्लेख गर्छ।

Get new pieces by emailNepali and English, whenever there is something worth sending. No spam.

Subscribe

Comments

Comments

Recent posts

Archive & Series

Loading…

Archives

Most read

Tags