बासभ

बासभ

@naharchowck

ImmunotherapyMolecular BiologyOccasional WriterOccasional Photographer

Stories from history, science, and the in-between.

Still in search of sleep, sanity and the Shire.

A cage went in search of a bird.Kafka

रोमन ब्रिटानियाको कथा, भाग १: दैत्यहरूको काम

Written by बासभ
New pieces by email, Nepali and English.Subscribe

ढुङ्गाका चक्र र नीलो रङ पोतेका योद्धाहरूको टापुले पहिलो पटक रोमन चीलको छाया कसरी महसुस गर्‍यो

रोमन ब्रिटानियाका प्राचीन भग्नावशेष — दैत्यहरूको काम

यदि तपाईंले भाइकिङ्स (Vikings) टेलिभिजन शृङ्खला हेर्नुभएको छ भने, एउटा शान्त दृश्य सायद याद होला—जहाँ भिक्षु एथेल्स्टान र वेसेक्सका राजा एक्बर्ट पुराना रोमन भग्नावशेषको छायामुनि सँगै उभिएका हुन्छन्।

ढुङ्गाका विशाल मेहराबहरूतिर हेर्दै एक्बर्ट सोध्छन्—कुनै मान्छेको हातले यति परिपूर्ण संरचना कसरी कुँद्न सक्यो होला? एथेल्स्टान जवाफ दिन्छन्—हाम्रा मानिसहरू यी भग्नावशेषलाई एन्टा गेवोर्क (enta geweorc) अर्थात् ‘दैत्यहरूको काम’ भन्छन्। पुरानो अङ्ग्रेजीको यो एउटै वाक्यांशले सारा कथा भनिदिन्छ।

"के साँच्चै दैत्यहरूले बनाएका हुन् त?" एक्बर्ट फेरि सोध्छन्, "के तिनीहरू दैत्य थिए, एथेल्स्टान?"

"होइन," भिक्षु जवाफ दिन्छन्, "तिनीहरू हामी जस्तै मान्छे थिए, एक्बर्ट। तर तिनीहरू यस्ता मान्छे थिए जसले हरेक पूर्णिमामा आफ्नै सुरक्षाको चिन्ता गरेर बस्नु पर्दैनथ्यो। तिनीहरूको मुटु हजारौँ माइल टाढाको एउटा सहरका लागि धड्किन्थ्यो, जसले तिनीहरूलाई पहिल्यै बिर्सिसकेको थियो—र त्यही तिनीहरूको पतनको कारण बन्यो।"

"यदि तिनीहरू मान्छे नै थिए भने, त्यो ज्ञान कुनै जादु होइन," एक्बर्ट भन्छन्, "केवल हराएको मात्र हो।"

"यो एउटा विरोधाभास हो," एथेल्स्टान सुस्तरी भन्छन्, "तिनीहरूले संसारकै सबैभन्दा अजेय किल्ला बनाए, अनि आफूले थाम्न नसक्ने मुकुटको पछि दौडिँदै त्यसलाई छाडेर गए। तिनीहरूले हामीलाई आफ्ना ढुङ्गा छाडिदिए, तर उज्यालो आफूसँगै लिएर गए। अब हामी दैत्यहरूको चिहानमा उभिएर फेरि मान्छे बन्ने तरिका खोज्दै हिँड्ने बटुवा मात्र हौँ।"

छोटकरीमा

  • रोमले ब्रिटेनमा झन्डै चार सय वर्ष (सन् ४३ देखि ४१० सम्म) शासन गर्‍यो। शताब्दियौँपछि स्याक्सनहरूले ती रोमन भग्नावशेषलाई एन्टा गेवोर्क अर्थात् ‘दैत्यहरूको काम’ भने।
  • करिब स.पू. ६,००० तिर समुद्री सतह बढेर डगरल्यान्ड (Doggerland) डुबेपछि मात्र ब्रिटेन एउटा टापु बन्यो। स्टोनहेन्ज (Stonehenge) करिब स.पू. ३,००० देखि चरणबद्ध रूपमा निर्माण भयो।
  • फलाम युगका प्राचीन ब्रिटनहरू ड्रुइड (Druid) पुरोहितहरूको मार्गदर्शनमा चल्थे र युद्धमा चुनाले सेतो बनाएको कपाल, घाँटीमा सुनको टर्क र शरीरभरि नीलो रङ (woad) पोतेर उत्रिन्थे।
  • जुलियस सिजरले स.पू. ५५ र ५४ मा दुई पटक ब्रिटेनमा सेना उतारे, तर दुवै पटक टापु नजितीकनै फर्किनुपर्‍यो।
  • सन् ४० मा सम्राट् क्यालिगुलाले च्यानलको किनारमा विशाल सेना जम्मा गरे, अनि आक्रमण गर्नुको सट्टा सैनिकहरूलाई समुद्री किनारबाट शङ्खकीरा बटुल्ने आदेश दिए।

रोमन चीलले यी टापुहरूमा झन्डै चार सय वर्ष—करिब सन् ४३ देखि ४१० सम्म—शासन गर्‍यो। एक्बर्ट वेसेक्सका स्याक्सन राजा बन्ने बेलासम्म रोमन शासन यति पुरानो अतीत बनिसकेको थियो कि सामान्य मानिसहरूले ती विशाल ढुङ्गाका संरचना मान्छेकै हातले बनाएका हुन् भनेर पत्याउनै छोडिसकेका थिए। सामान्य काठका झुप्रामा बस्ने स्याक्सन किसानहरूका लागि रोमन इन्जिनियरिङ कुनै लोप भइसकेको महामानव जातिको चमत्कार जस्तो देखिन्थ्यो।

रोमन ब्रिटानिया पतन भएको चार शताब्दीपछि इङ्गल्यान्डको ठूलो भाग एकीकरण गर्ने राजा एक्बर्टका लागि भने ती भग्नावशेष केवल भत्किएका पर्खाल मात्र थिएनन्। उनले त्यहाँ मेहराब होइन, एउटा नक्सा देखे—एउटा यस्तो अभिलेख, जसले देखाउँथ्यो कि कसरी कुनै साम्राज्यले सङ्गठन र इन्जिनियरिङको बलमा यो भूमिको हरेक इन्चमा शासन गरेको थियो, जुन कला उनका आफ्नै मानिसहरूले अब दोहोर्‍याउन सक्दैनथे।

यही ‘दैत्यहरूको काम’ बाट हाम्रो यात्रा सुरु हुन्छ—एउटा यस्तो टापुको कथा, जसलाई बलपूर्वक साम्राज्यको रत्न बनाइयो र पछि यत्तिकै मक्किन छाडियो, यहाँसम्म कि त्यहीँका बासिन्दाहरूले आफू बसिरहेका पर्खालको अर्थसमेत पढ्न बिर्सिए। तर रोमन ब्रिटानियाको कथा बुझ्न हामीले पहिले रोमन चीलभन्दा पछाडि, यो टापुको वास्तविक प्रागैतिहासिक कालतिर फर्केर हेर्नुपर्छ।

१. नवपाषाण युगका उत्तरी बासिन्दा — स्टोनहेन्जका निर्माता

विल्टशायरको स्टोनहेन्जको चित्रकला
स्टोनहेन्ज (विल्टशायर) — करिब स.पू. ३,००० देखि चरणबद्ध रूपमा निर्माण गरिएको ढुङ्गाको विशाल पात्रो।

पहिलो रोमन सैनिकले यहाँको तटमा पाइला राख्नुभन्दा धेरैअघि ब्रिटेन घना आदिम जङ्गल र चुनढुङ्गाका उच्च भूभागहरूको देश थियो। उत्तर–फलाम युगसम्म आइपुग्दा यो भूमि नीलो रङ पोत्ने ती योद्धाहरूको घर बनिसकेको थियो, जससँग रोमनहरू पनि तर्सिन्थे—तीन–चार पुस्तादेखि गल (Gaul) माथि धावा बोलिरहेका तिनै जनजातिहरू। तर यी टापुहरूको मानवीय कथा त्यसभन्दा हजारौँ वर्षअगाडि सुरु हुन्छ।

हिमनदीहरू पग्लिएर पछि हट्दै जाँदा करिब स.पू. १२,००० तिर मानिसहरू उत्तरतिर सरे। त्यतिबेला ब्रिटेन अझै टापु बनिसकेको थिएन। त्यसपछिका छ हजार वर्षसम्म यो युरोप महादेशकै एउटा प्रायद्वीप थियो, जसलाई एउटा विशाल, होचो स्थल–पुलले महादेशसँग जोडेको थियो। आधुनिक पुरातत्त्वविद्हरू त्यस डुबेको भूमिलाई डगरल्यान्ड (Doggerland) भन्छन्।

करिब स.पू. ६,००० तिर बढ्दो समुद्री सतहले त्यो स्थल–पुल सधैँका लागि डुबाइदियो, त्यहाँका बासिन्दालाई मूलभूमिबाट अलग पारिदियो र इङ्लिस च्यानल बनाइदियो। त्यहाँ बाँकी रहेका मानिसहरू कठोर सिकारी–सङ्कलक थिए। समयक्रममा साना डुङ्गामा चढेर नवपाषाण युगका (Neolithic) पहिला किसानहरू आइपुगे—गहुँ, गाईवस्तु र ऋतुहरूको ज्ञान बोकेर। तिनीहरू धर्तीको चक्रसँग गहिरोसँग जोडिएका थिए र सामूहिक श्रम तथा अदम्य हिम्मतले उत्तरी जाडो काट्थे।

तिनीहरूले त्यो भूमिमा केवल बसोबास मात्र गरेनन्, आफ्नो छाप पनि छोडे। सयौँ माइल टाढाबाट भकारी जत्रा विशाल ढुङ्गा घिसारेर ल्याई यस्ता स्मारकहरू ठड्याए, जसको रहस्य आज पनि सहजै सुल्झिँदैन। तीमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध हो स्टोनहेन्ज (Stonehenge), जुन करिब स.पू. ३,००० देखि विभिन्न चरणमा बनाइएको थियो।

हिउँदे र बर्खे अयनान्त (solstices) सँग ठ्याक्कै मिल्ने गरी मिलाइएका यसका विशाल ढुङ्गे स्तम्भहरूले आकाश र खगोलबारे तिनीहरूको गहिरो समझ देखाउँछन्—ऋतुको चक्रमा जीवन चल्ने समाजका लागि ढुङ्गामा कुँदिएको एउटा पात्रो। यी नवपाषाण निर्माताहरू अन्ततः के भए भन्ने प्रश्न आज पनि प्रागैतिहासिक इतिहासको एउटा ठूलो अनुत्तरित रहस्य नै छ।

२. रङ्गिएको टापु — फलाम युगका प्राचीन ब्रिटनहरू

शरीरमा नीलो रङ पोतेका फलाम युगका ब्रिटन योद्धा
फलाम युगका ब्रिटन योद्धा — चुनाले ठाडो बनाएको कपाल र शरीरभरि नीलो रङ (woad) पोतेर युद्धभूमिमा उत्रिने गर्थे।

फलाम युगका प्राचीन ब्रिटनहरूले यो भूमि विरासतमा पाउँदा ती विशाल ढुङ्गे स्मारकहरू पहिल्यै हजारौँ वर्ष पुराना पवित्र रहस्य बनिसकेका थिए। यी प्राचीन ब्रिटनहरू कठोर जनजातीय समाजका मानिस थिए, जो काठ र माटोले बनेका गोलाकार घर (roundhouses) मा बसेर टापुको कठाङ्ग्रिने जाडो कटाउँथे।

ड्रुइड (Druids)—जो तिनीहरूका न्यायाधीश, विद्वान् र पुरोहित सबै थिए—को नेतृत्वमा तिनीहरू पहाडका टुप्पामा बनेका किल्लाबन्दी बस्तीमा बस्थे। युद्धभूमिमा तिनीहरूको रूप यति भयानक हुन्थ्यो कि त्यसका किस्सा युरोपभरि फैलिएका थिए: चुनाले सेतो र ठाडो पारिएको अग्लो कपाल, घाँटीमा सुनका बाक्ला हार (torcs) र शरीरभरि नीलो रङ (woad) पोतिएको।

रोमन चीलले तिनीहरूलाई आमनेसामने देख्नुभन्दा धेरैअघि नै, कांस्य युगको सुरुवातदेखि नै गल र युरोपको मूलभूमिका मानिसहरू यो टापुबारे कथाहरू साटासाट गर्थे—यहाँका टिनका खानी, उत्कृष्ट माटाका भाँडा र पवित्र जङ्गलभित्र जीवन र मृत्युको अधिकार राख्ने ती अनौठा पुरोहितहरूबारे। अब छिट्टै यो जङ्गली, नीलो रङ्गिएको संसार प्राचीन विश्वकै सबैभन्दा व्यवस्थित युद्धयन्त्रसँग ठोक्किन गइरहेको थियो।

३. जुलियस सिजर र रोमको पहिलो जम्काभेट (स.पू. ५५–५४)

तटमा उत्रँदै गरेका रोमन सैनिकहरूको युद्ध दृश्य
स.पू. ५५ र ५४ मा जुलियस सिजरले ब्रिटेनको तटमा सेना उतारे, तर उत्तरी समुद्र र जनजातीय प्रतिरोधले उनलाई टिक्न दिएन।

जुलियस सिजरको महत्त्वाकाङ्क्षासँगै स.पू. ५५ मा रोमन चीलको छाया पहिलो पटक यो टापुतिर लम्कियो। गलमाथिको रक्तरञ्जित अभियानबाट भर्खरै निस्किएका सिजरका लागि ब्रिटेन केवल एउटा पौराणिक रहस्य मात्र थिएन। त्यो एउटा रणनीतिक टाउकोदुखाइ थियो—ब्रिटन जनजातिहरूले आफ्ना गालिक दाजुभाइहरूलाई सुटुक्क आश्रय र सैन्य मद्दत दिइरहेका थिए। सिजर त्यो जीवनरेखा काट्न चाहन्थे, र त्यसकै बहानामा आफ्नो कीर्ति पनि चम्काउन चाहन्थे।

उनको पहिलो अभियान व्यवस्थापकीय रूपमा एउटा दुःस्वप्न साबित भयो। इङ्लिस च्यानलका भयानक छाल र अनिश्चित ज्वारभाटाले उनको जलसेनालाई किनारमा पुग्नुअगावै झन्डै निलिदिएको थियो। जब रोमन सैनिकहरू बल्लतल्ल किनारमा पुगे, उनीहरूले यस्तो दृश्य देखे जुन जीवनभर दुःस्वप्न बनेर रहिरह्यो—समुद्री छालमै उभिएर चिच्याउँदै पर्खिरहेका हजारौँ नीलो रङ्गिएका योद्धाहरू।

सिजरले अस्थायी रूपमा किनारमा पाइला त टेके, तर उत्तरी समुद्रको एउटा भयानक आँधीले किनारमा बाँधिएका उनका जहाजहरू चकनाचुर पारिदियो। थोरै बन्दी र चोट लागेको अहम् लिएर उनी लङ्गडाउँदै मूलभूमि फर्किए।

हार मान्ने स्वभावका नभएका सिजर त्यो लाज मेट्न एक वर्षपछि स.पू. ५४ मा यस्तो फौज लिएर फर्किए, जुन ती पानीमा कहिल्यै देखिएको थिएन: आठ सय जहाज र पाँच अनुभवी लिजन (legions)। यसपटक उनी भित्रसम्म पसे, टेम्स नदी तरे र शक्तिशाली जनजातीय नेता क्यासिभेलनस (Cassivellaunus) लाई शान्ति सम्झौता गर्न बाध्य पारे। तर यो रणनीतिक हारसहितको सामरिक जित मात्र थियो।

सिजरले कर तिर्ने वाचा त लिए र पातलो कूटनीतिक सम्बन्ध पनि गाँसे, तर रोमभित्र चुलिँदो अस्थिरता र गलमा भड्किएको ठूलो विद्रोहले उनलाई अन्तिम सैनिकसमेत फिर्ता बोलाउन बाध्य पार्‍यो। ब्रिटेन जति सजिलै उनको हातमा आएको थियो, उति नै सफासँग चिप्लियो। आठ सय जहाज, पाँच अनुभवी लिजन—तैपनि ब्रिटेन पराजित भएर बस्न मानेन। सिजरका अभियानहरूले एउटा कुरा प्रस्ट पारिदिए: इङ्लिस च्यानल पार गर्ने साधारण नदी थिएन, त्यो आफ्नै छुट्टै संसारलाई घेरेको एउटा गहिरो खाडल थियो।

४. मौनताको एक शताब्दी र क्यालिगुलाका शङ्खकीरा (स.पू. ५४–सन् ४०)

रोमन सम्राट् क्यालिगुलाको संगमरमरको मूर्ति
सम्राट् क्यालिगुला — सन् ४० मा च्यानलको किनारमा विशाल सेना जम्मा गरेर सैनिकहरूलाई समुद्री छालमाथि तरबार चलाउन र शङ्खकीरा बटुल्न आदेश दिए।

त्यसपछिको एक शताब्दीसम्म ब्रिटेन नाममात्रको अधीनस्थ तर वास्तवमा अपराजित राज्यकै रूपमा रहिरह्यो। मौनताको त्यो लामो शताब्दीमा सम्राट् अगस्टसले धेरै पटक आक्रमणको योजना बनाए, तर एउटै जहाज नचलाउँदै हरेक योजना सुटुक्क रद्द गरिए। सिजरले केवल शङ्का गरेको कुरा अगस्टसले राम्ररी बुझे—च्यानल एउटा गहिरो खाडल हो, र ब्रिटेन टाढाबाटै हेरेर रमाउन सजिलो हुने समस्या।

त्यसपछि यो सारा भूमिकाको सबैभन्दा अनौठो अध्याय आयो, जसका नायक थिए सम्राट् क्यालिगुला। अस्थिर, सनकी र समकालीन सबै विवरणअनुसार आधा पागल जस्ता क्यालिगुला अलि स्थिर स्वभावका मात्र भएका भए सायद ब्रिटानिया त्यतिबेलै गाभिसक्थे। सन् ४० मा उनले गलको तटमा विशाल सेना जम्मा गरे—केही विवरणअनुसार दुई लाखसम्म सैनिक, च्यानलको सामुन्ने लाइन लगाएर उभिएका, मानौँ एक शताब्दीअघि सिजरले अधुरो छाडेको काम अब पूरा हुँदैछ।

त्यो समुद्री किनारमा के भयो भन्ने बुझ्न, त्यहाँ उभिएका सम्राट् कस्ता मान्छे थिए भन्ने बुझ्नुपर्छ। रोमन सत्ताको क्रूर मापदण्डमा पनि क्यालिगुलाको छवि बेग्लै थियो। सन् ३७ मा लोकप्रिय सेनापति जर्मनिकसका छोराका रूपमा युवा राजकुमार भएर सिंहासनमा बस्दा केही महिनासम्म रोमले उनलाई औधी माया गरेको थियो। तर शासनको छ महिना नबित्दै एउटा गम्भीर रोगले उनलाई झन्डै मार्‍यो। प्राचीन इतिहासकारहरू भन्छन्—त्यो बिछ्यौनाबाट उठेर आएको मान्छे पहिले सुतेको मान्छे थिएन।

त्यसपछिका चार वर्ष क्रूरता र आत्म–देवत्वकरणको ताण्डव बन्यो। उनले आफ्ना किशोर काकाका छोरा र सह–उत्तराधिकारी टाइबेरियस जेमेलसलाई आत्महत्या गर्न बाध्य पारे। आफ्नै दिदीबहिनीहरूलाई देशद्रोहको आरोपमा निर्वासित गरे। जीवितै छँदा आफूलाई देवता मानेर पूजा गर्न आदेश दिए र जेरुसेलमको मन्दिरभित्र आफ्नै मूर्ति ठड्याउने फरमान जारी गरेर जुडियामा विद्रोहको आगो सल्काए। भनिन्छ, उनले आफ्नो प्यारो घोडा इन्सितातुसलाई आफ्नै सम्प्रदायको पुरोहितसमेत बनाएका थिए। इतिहासकार सुएटोनियसले उनका डराएका सिनेटरहरूप्रति लक्षित क्यालिगुलाको प्रिय पङ्क्ति लेखेका छन्—

"ओडेरिन्ट डुम मेटुएन्ट — मलाई घृणा गरून्, जबसम्म मसँग डराउँछन्।"

च्यानलको त्यो किनारको घटनाको केही महिनाभित्रै आफ्नै प्रेटोरियन गार्डले दरबारको एउटा गल्लीमा उनको हत्या गर्नेवाला थिए। समुद्र, सिनेट र आफ्नै परिवारसँग लडाइँ मोलिरहने यस्तै एक आत्मघोषित देव–सम्राट्को पृष्ठभूमिमा त्यो किनारको घटना हेर्नुपर्छ।

पानीको छेउमा पुगेपछि उनका भित्र कतै केही चुँडियो। सैन्य इतिहासकै सबैभन्दा विचित्र प्रदर्शनमा, च्यानल पारि हेर्दै गर्दा क्यालिगुलाको होस गुमेको बताइन्छ। जहाज चढ्नुको सट्टा उनले अलमलिएका आफ्ना लिजनहरूलाई तरबार निकालेर समुद्री छालमाथि आक्रमण गर्न र त्यसपछि आफ्ना हेल्मेटभरि शङ्खकीरा बटुल्न आदेश दिए। ती शङ्खकीरा उनले जितेको महासागरको युद्ध–लुट भएको घोषणा गरे र रोममा विजयचिह्नका रूपमा प्रदर्शन गराए—"स्पोलिया ओसियानी — जितिएको समुद्रको लुट।"

आक्रमण स्थगित भयो। सैनिकहरू चकित परेर घर फर्किए, सिनेटरहरू लाजले शिर निहुर्‍याउँदै फर्किए, र क्यालिगुला एक वर्षभित्रै मारिन रोम फर्किए। तर गलको तटमा महिनौँसम्म सेना जम्मा पारेको त्यो घटनाले उनको सद्बुद्धिले गर्न नसकेको एउटा काम गरिदियो—त्यसले पानीमाथि एउटा मनोवैज्ञानिक पुल बनाइदियो। अब उत्तरतिर हेर्ने अर्को सम्राट्ले त्यो टापु त्यहाँ छैन भनेर आँखा चिम्लन सक्ने थिएन।

अन्ततः साम्राज्य ब्रिटेन लिन आउने नै भयो—तर च्यानलतिर आँखा तरेर उभिने त्यो सनकी सम्राट्ले होइन। त्यो कथा एक भकभकाउने, सबैले गिज्याउने पाखा लगाइएको मान्छेको हो; केन्टको दलदल छिचोल्दै अघि बढ्ने चार अनुभवी रोमन लिजनको हो; र एउटा यस्तो विशाल प्राणीको हो, जसलाई यो टापुका कुनै पनि ब्रिटनले जीवनमा कहिल्यै देखेका थिएनन्।

तर त्यो कथा अर्को भागमा।

अर्को भाग › रोमन ब्रिटानियाको कथा, भाग २: रोमन ब्रिटानियाको जन्म
भकभकाउने विद्वान् सम्राट्ले सिजरले नसकेको काम कसरी पूरा गरे—र पराजित भएर बस्न नमान्ने टापुमा के भयो।

Get new pieces by emailNepali and English, whenever there is something worth sending. No spam.

Subscribe

Comments

Comments

Recent posts

Archive & Series

Loading…

Archives

Most read

Tags