बासभ

बासभ

@naharchowck

ImmunotherapyMolecular BiologyOccasional WriterOccasional Photographer

Stories from history, science, and the in-between.

Still in search of sleep, sanity and the Shire.

A cage went in search of a bird.Kafka

सुमेरको पतन

Written by बासभ
New pieces by email, Nepali and English.Subscribe

विलाप र भग्नावशेष: खडेरी, आक्रमण र फेरिँदो नदीधारले कसरी विश्वको पहिलो सभ्यतालाई अस्ताचलतिर पुर्‍यायो

धुले मरुभूमिको आकाशमुनि प्राचीन सुमेरको भग्नावशेष र काँचो इँटाको जिगुरात

एकताका भव्य मन्दिरहरू र मानव इतिहासकै पहिलो लिपिका अक्षरहरूले धपधपी बलेका सुमेरका सहरहरू अन्ततः खडेरी, बाह्य आक्रमण र समयको भारीले थिचिएर ओइलाउँदै गए। तिनका भग्नावशेषमा आज पनि एउटा त्यस्तो जातिको प्रतिध्वनि अल्झिरहेकै छ—जसले हामीलाई सभ्यताको पहिलो बिहानी दियो, तर आफैँ भने त्यसको सबैभन्दा सुरुवाती गोधूलिमा विलीन भयो।

आफ्ना सहरहरू आँखैअगाडि खरानी भएको देख्ने प्राचीन सुमेरीहरूले आफ्नो शोकलाई कवितामा पोखे—मानिसले युगौँदेखि गर्दै आएझैँ। ढलेका प्रत्येक महान् सहरका लागि उनीहरूले एक-एकवटा विलापगीत रचे। तिनैमध्येको एउटा अमर काव्य—उरको विलाप (The Lament for Ur)—मा चार हजार वर्षपारिबाट पनि त्यो भयावह पीडा आजैजस्तो जीवन्त भएर गुन्जिन्छ:

“देवताहरूले हामीलाई त्यागिदिए। बसाइँ सर्ने चराहरूझैँ उनीहरू उडेर गए। उर ध्वस्त भयो। यसको विलाप कति तीतो छ। साँचोमा ढालेको तातो काँसाझैँ देशको रगतले अहिले यसका खाडलहरू भरिएका छन्। घाममा बोसो पग्लिएझैँ लासहरू पग्लिरहेछन्। हाम्रो मन्दिर भत्कियो। कात्रोजस्तै धुवाँले हाम्रो सहरलाई ढाकेको छ। नदीजस्तै रगत बगिरहेछ, नरनारीको आर्तनाद बगिरहेछ। चारैतिर केवल शोक छ। अब उर रहेन।”

उरको विलापमा वर्णित विनाशको झल्को दिने प्राचीन मेसोपोटामियाका भग्नावशेष
स.पू. २००० तिर उर ढल्दा सुमेरी लिपिकारहरूले आफ्नो शोकलाई अमर कवितामा ढाले—भत्किँदै गरेको संसारको आवाजलाई माटाका पाटीमा जोगाएर राखे।

उरको पतन प्राचीन इतिहासकै एउटा निर्णायक मोड थियो। स.पू. २००० तिर एलामी (Elamites) आक्रमणकारीहरूले उरलाई लुटे अनि आगो लगाए। त्यसपछिका केही दशकसम्म भत्किएको साम्राज्यको अवशेषमाथि आधिपत्य जमाउन अलग-अलग नगर-राज्यहरू आपसमा लडिरहे। त्यस समयका युद्धहरूले सुमेरी सहरहरूलाई डढेको माटाका काला भग्नावशेषमा परिणत गरिदिए। उरको विलाप अझ अगाडि भन्छ:

“जनता शोकमा डुबेका छन्। सहर छिर्ने बाटाभरि फुटेका माटाका भाँडाका टुक्राजस्तै मान्छेहरू छरिएका छन्। पर्खालहरू भत्किएर प्वाल परेका छन्। अग्ला मूलद्वार र सडकहरूमा लासका थुप्रा लागेका छन्। हरेक गल्ली र बाटोमा शवहरू लडिरहेछन्। एकताका नाचगानले गुन्जिने खुला चौरहरूमा आज मान्छेहरू थुप्रो लागेर ढलेका छन्।”

यो घटनासँगै सुमेरी समाजको अन्तिम अवसान भयो। सुमेर र अक्कादका मानिसहरूले झन्डै तीन हजार पाँच सय वर्ष लगाएर उभ्याएको मानव इतिहासकै पहिलो सभ्यता अब अस्तित्वमा रहेन।

छोटकरीमा

उतु-हेङ्गाल र उर-नाम्मुले छोटो तर चम्किलो ‘सुमेरी पुनर्जागरण’ (उरको तेस्रो राजवंश) सुरु गरे पनि स.पू. २०९४ मा गुतीहरूको एम्बुसमा उर-नाम्मुको मृत्यु भएसँगै साम्राज्यको ओरालो यात्रा सुरु भयो। नुनिलो बन्दै गएको माटो, लामो खडेरी र मार्तु फिरन्तेहरूको आक्रमण रोक्न राजा शु-सिनले ३०० किलोमिटर लामो ‘मार्तु पर्खाल’ बनाए पनि त्यो टिक्न सकेन। अन्तिम राजा इब्बी-सिनको पालामा विद्रोह, सेनापति इश्बी-एराको विश्वासघात र एलामी घेराबन्दीले स.पू. २००० तिर उरको अन्त्य गरिदियो। सुमेरी भाषा मन्दिरभित्र सीमित भयो र नदीधार फेरिँदा उर अनि उरुक मरुभूमिको बालुवामुनि पुरिए।

तेस्रो राजवंशको गोधूलि: उर-नाम्मुको अन्तिम अभियान

उतु-हेङ्गाल (Utu-Hengal) ले अन्तिम गुती राजा तिरिगान (Tirigan) लाई पराजित गरेर सत्ता फेरि सुमेरीहरूको हातमा फर्काएका थिए। उनले नव-सुमेरी साम्राज्यको जग बसाले, जसलाई इतिहासमा ‘उरको तेस्रो राजवंश’ (Third Dynasty of Ur) वा अझ काव्यिक भाषामा ‘सुमेरी पुनर्जागरण’ (Sumerian Renaissance) भनिन्छ। उतु-हेङ्गालपछिका उत्तराधिकारी उर-नाम्मु (Ur-Nammu) सत्तामा कसरी आइपुगे भन्ने कुरा अझै रहस्यमै छ, तर उनी एक विलक्षण प्रशासक र निर्माता साबित भए। उनले विशाल जिगुरात (Ziggurat) हरू ठड्याए र यस्ता विधिविधान तथा सुधारहरू लागू गरे, जसले यो अन्तिम स्वर्णकालको पहिचान बनायो।

गुतीहरू (Guti) पहाडतिर फर्किएर आफ्नै पुरानो फिरन्ते जीवनशैलीमा रमाउन थालेका थिए। तैपनि सुमेरी बस्तीहरूका लागि उनीहरू पहिलेजस्तै ठुलो खतरा बनिरहे—सहरमा छापा मार्ने र गाईवस्तु लुटेर लैजाने क्रम रोकिएन। यिनै लुटपाट सधैँका लागि बन्द गर्नु राजा उर-नाम्मुको शासनकालको प्रमुख ध्येय बन्यो। उनले सेना तयार पारे र गुती खतरा जराबाटै उखेल्ने अठोट बोकेर गुतियुम (Gutium) तर्फ प्रस्थान गरे। तर दुर्भाग्यवश, पहाडी भन्ज्याङमा गुतीहरूले थापेको परम्परागत एम्बुसमा परेर उनी मारिए।

ती अन्तिम महान् निर्माता-राजाको मृत्युसँगै सुमेरी संस्कृतिको अन्तिम पतनको चक्र सुरु भयो। यति प्रिय राजाको निधनको शोकमा एउटा लामो महाकाव्य रचियो—उर-नाम्मुको मृत्यु (The Death of Ur-Nammu):

“सेनाको प्यारो त्यो नायक अब आफ्नो शिर उठाउन सकेन। त्यो ज्ञानी पुरुष ढल्यो। देशको प्राणशक्ति मानिएका उनी ढल्नासाथ चारैतिर सन्नाटा छायो। पहाड भासिएझैँ सिङ्गो देश तहसनहस भयो। देवदारको जङ्गल (cypress forest) उजाडिएझैँ यो भूमि नाङ्गो भयो, यसको रूपरङ्ग नै फेरियो।”

सुमेरी शोककाव्य उर-नाम्मुको मृत्युको स्मरण गराउने क्युनफर्म अभिलेख र प्राचीन मेसोपोटामियाली कलाकृति
स.पू. २०९४ मा युद्धभूमिमा भएको उर-नाम्मुको मृत्युले सिङ्गो साम्राज्यलाई स्तब्ध बनायो र सुमेरी साहित्यकै सबैभन्दा मार्मिक राज-शोककाव्य जन्मियो।

यो कवितामा उर-नाम्मु पाताललोक (underworld) झरेर त्यहाँका देवताहरूलाई भेटी चढाएको कथा आउँछ। अनि परलोकबाटै महाकाव्यले राजाको मुखबाट यो अन्तिम, हृदयविदारक विलाप पोख्छ:

“जसरी आकाशबाट खसेको वर्षा फेरि फर्केर जान सक्दैन, त्यसैगरी म पनि अब उरका ती सुन्दर इँटाहरू हेर्न कहिल्यै फर्किन सक्दिनँ।”

खडेरी, अनिकाल र मार्तु पर्खाल

स.पू. २०९४ मा गुती एम्बुसमा उर-नाम्मुको मृत्यु भएपछि अरू चार जना सुमेरी राजाहरूले सिंहासन सम्हाले। उर-नाम्मुका तत्कालपछिका उत्तराधिकारी राजा शुल्गी (Shulgi) ले युद्धमैदानमा राम्रै सफलता हासिल गरे र अर्थतन्त्र सुधार्न सकेजति प्रयास गरे। तर उनीपछिका राजाहरूको शासनकाल भने विकट पहाडी भेगबाट आइरहने निरन्तरको दबाब र त्रासमै बित्यो।

खडेरीले अझै पनि चर्को रूप लिइरहेको थियो, अनि सिँचाइको पानीसँगै जम्दै गएको नुनको तहले उब्जाउ खेतबारीलाई बिस्तारै निसास्स्याउँदै लगिरहेको थियो। अन्नबाली घट्दै गएर खाद्यान्नको हाहाकार मच्चिएपछि पेट पाल्नकै लागि झन्-झन् धेरै फिरन्ते समुदायहरू लुटपाट र आक्रमणतिर धकेलिन थाले। यतिबेलासम्म आइपुग्दा सुमेरको सिमानामा खतरा निम्त्याउने फिरन्ते जाति गुतीहरू मात्र रहेनन्।

सिरिया र लेबनानका पहाडी भेगबाट मेसोपोटामियातिर झरिरहेका सेमिटिक भाषी पशुपालक मार्तु जातिको झल्को
खडेरी र भोकमरीले दक्षिणतिर धकेलिएका सेमिटिक भाषी मार्तुहरू सुमेरको पश्चिमी सिमानामा सबैभन्दा ठुलो फिरन्ते चुनौती बनेर देखा परे।

विशेषगरी ‘मार्तु’ (Martu) भनिने एउटा जाति सबैभन्दा ठुलो खतरा बनेर उभियो। मार्तुहरू सिरिया र लेबनानका उच्च पहाडी भेगका सेमिटिक भाषी (Semitic-speaking) भेडापालक फिरन्ते थिए। गुतीहरूलाई जस्तै सुमेरीहरूले मार्तुहरूलाई पनि जङ्गली र असभ्य ठान्थे, र उनीहरूका बारेमा घृणा अनि भय मिसिएको भाषामा लेख्थे:

“शत्रुतापूर्ण मार्तुहरू मैदानमा पसिसकेका छन्। ब्वाँसोजस्तो हिंस्रक प्रवृत्ति भएका विनाशकारी मार्तुहरू।”

“दक्षिणको प्रचण्ड आँधीजस्ता मार्तुहरू, जसले सुदूर अतीतदेखि नै सहर के हो भन्ने जानेका छैनन्। अन्न नचिन्ने मार्तुहरू। घर वा बस्ती नचिन्ने मार्तुहरू। पहाडका जङ्गलीहरू—काँचो मासु खाने र मरेपछि गाडिने चलनसमेत नभएका मार्तुहरू।”

यतिबेलासम्म सिरियाका पहाडहरूमा मार्तुहरूका लागि आफ्नो फिरन्ते जीवनशैली धान्न झन्-झन् असम्भव हुँदै गइरहेको प्रस्ट देखिन्छ। निरन्तरको खडेरी र अनिकालले उनीहरूलाई दक्षिणतिर—सुमेरको उर्वर नदी-उपत्यकातिर—धकेलिरहेको थियो। सुमेरी राज्यको शक्ति कमजोर हुँदै गए पनि मार्तु घुसपैठ रोक्ने अठोट भने अझै बाँकी थियो। शुल्गीपछिको पुस्ताका नयाँ राजा शु-सिन (Shu-Sin) ले त टाइग्रिस (Tigris) र युफ्रेटिस (Euphrates) नदीको बीचमा एउटा विशाल पर्खाल नै ठड्याउने आदेश दिए।

यत्रो पर्खाल बनाउनु इन्जिनियरिङको एउटा असाधारण चमत्कार थियो, जसले अस्ताउँदो घडीमा पनि सुमेरी राज्यसँग अझै विशाल जनशक्ति र सङ्गठनात्मक ऊर्जा बाँकी रहेको देखाउँछ। ‘मार्तु पर्खाल’ (Martu Wall) भनिने यो पर्खाल झन्डै तीन सय किलोमिटर लामो थियो—बेलायतको प्रसिद्ध हाड्रियनको पर्खाल (Hadrian’s Wall) भन्दा दोब्बरभन्दा पनि लामो। पुरातत्त्वविद्हरूले अहिलेसम्म यस पर्खालको भौतिक अवशेष फेला पार्न सकेका छैनन्, त्यसैले यो कस्तो आकारको थियो भनेर केवल अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ। तर यसको रणनीतिक उद्देश्य प्रस्ट थियो: दुवै किनारामा दुई ठुला नदी, दक्षिणमा समुद्र र उत्तरमा विशाल पर्खाल खडा गरेर टाइग्रिस र युफ्रेटिसबीचको उर्वर भूमिलाई एउटा अभेद्य टापु-किल्लामा बदल्ने।

तर इतिहासका अरू हरेक पर्खालजस्तै मार्तु पर्खाल पनि त्यतिन्जेल मात्र प्रभावकारी थियो, जतिन्जेल त्यहाँ निरन्तर पहरा दिने सेना तैनाथ रहन्थ्यो। कमजोर बन्दै गएको सुमेरी राज्यका लागि त्यो सम्भव रहेन, र चाँडै नै यो पर्खाल ढल्ने निश्चित थियो। अन्ततः त्यो पर्खाल बनाउनु साम्राज्यको शक्तिको प्रदर्शन थिएन, बरु भित्रभित्रै खोक्रो भएर ढल्न लागेको सत्ताको अन्तिम हताश प्रयास थियो। आखिर, आक्रमणकारीहरूले अझ ठुला भर्‍याङ नबनाउन्जेल मात्र पर्खालले काम गर्छन्।

इब्बी-सिन र उरको विनाश

सुमेरका अन्तिम राजा इब्बी-सिन (Ibbi-Sin) थिए, जो स.पू. २०२८ मा सिंहासनमा बसे। उनको राज्याभिषेक हुनासाथ साम्राज्य टुक्रिन थाल्यो। शासनको पहिलो वर्षमै पूर्वको सहर एश्नुन्ना (Eshnunna) ले साम्राज्यबाट स्वतन्त्रता घोषणा गर्‍यो।

टुक्रिँदै गएको उरको तेस्रो राजवंश र मेसोपोटामियामा उदाउँदो एलामी शक्तिको ऐतिहासिक नक्सा र दृश्य
इब्बी-सिनको शासनको सुरुवाती वर्षहरूमै एश्नुन्नादेखि सुसासम्मका अधीनस्थ सहरहरू अलग भए, जसले उरलाई बाह्य दबाबसामु एक्लो पारिदियो।

शासनको तेस्रो वर्षमा अझ ठुलो विद्रोह भड्कियो—एलाम (Elam) क्षेत्रको सुसा (Susa) सहरले उरको अधीनता सफलतापूर्वक तोड्यो। इरानी तल्लो समतल भूमिका यी एलामीहरू लामो समय सुमेरी शासनमुनि थिए र अब बल्ल आफ्नो सैन्य शक्ति देखाउन थालेका थिए। उनीहरूको यही उदयले चाँडै नै सुमेरी युगको मृत्युघण्टी बजाउनेवाला थियो।

टुक्रिँदै गरेको सुमेरी साम्राज्यले अब मार्तु पर्खालको रक्षा धान्न सकेन। इब्बी-सिनको शासनको पाँचौँ वर्षमा उनका पूर्वजले बनाएको त्यो विशाल पर्खाल भत्कियो। मार्तुहरू सीमा नाघेर भित्र पसे र पछाडिको उर्वर खेतबारीमाथि धावा बोले। यसको असर तत्कालै र भयावह रूपमा देखियो। राज्यभरि खाद्यान्नको हाहाकार मच्चियो। शासनको सातौँ र आठौँ वर्षसम्म आइपुग्दा अन्नको भाउ साठी गुणासम्म आकाशियो। अनिकालले राजधानी उरलाई सबैभन्दा नराम्रोसँग थला पार्‍यो—मानिसहरू सडकमै भोकभोकै मर्न थाले।

बाह्य आक्रमण र चर्किँदो भोकमरीको दोहोरो चेपुवामा परेका इब्बी-सिन अत्तालिए। उनका सेनापति इश्बी-एरा (Ishbi-Erra) ले लेखेको एउटा अद्भुत चिठी आज पनि सुरक्षित छ। इसिन (Isin) सहरबाट अन्न किनेर ल्याउन पठाइएका इश्बी-एराले राजा इब्बी-सिनलाई लेखेको त्यस पत्रमा त्यतिबेलाको सुमेरी समाज कसरी भताभुङ्ग भइरहेको थियो भन्ने जीवन्त चित्र भेटिन्छ:

“तपाईँले मलाई अन्न किन्न इसिन र काजाल्लु (Kazallu) जान आदेश दिनुभएको थियो। प्रति गुर (gur) अन्नको भाउ एक शेकेल (shekel) चाँदी पुगेको बेला २० ट्यालेन्ट (talents) चाँदी लगानी गरेर अन्न किनियो। तर मैले खबर पाएँ कि शत्रुतापूर्ण मार्तुहरू तपाईँको राज्यभित्र पसिसकेका छन्। म सबै अन्न लिएर भित्र पसेँ, तर अहिले सबै मार्तुहरूलाई यो भूमिभित्र पस्न दिनुपरेको छ। मार्तुहरूकै कारण म यो अन्न दाउनका लागि बुझाउन सकिरहेको छैन। उनीहरू मभन्दा बलिया छन्, अनि म यहाँ हात बाँधेर बस्न विवश छु।”

ती अक्कादी सेनापति इश्बी-एराको मनमा भोकमरीले ग्रस्त राजधानी उर फर्किने कुनै मनसाय थिएन। चाँडै नै उनले राजा इब्बी-सिनलाई पूर्ण रूपमा त्यागिदिए र आफूलाई इसिन अनि निप्पुर (Nippur) को राजा घोषणा गरे। चारैतिरबाट शत्रुले घेरिएका इब्बी-सिनले अन्तिम घडीका हताश उपायहरू अपनाउन थाले। उनले उर र निप्पुरजस्ता महत्त्वपूर्ण सहरहरूको किल्लाबन्दी बलियो बनाए, तर सबै प्रयास व्यर्थ भए। अन्ततः एक-एक सहर गर्दै सुमेरी साम्राज्य ढल्दै गयो, र अन्त्यमा शत्रु सेनाले चारैतिरबाट घेरेको राजधानी उर मात्र बाँकी रह्यो।

केही समयमै सुमेरीहरूका पूर्वअधीनस्थ—इरानको पहाडी फेदीका एलामीहरू—आदिवासी योद्धाहरूको फौज बटुलेर पहाडी गोरेटा हुँदै तल झरे र महान् सहर उरलाई घेरा हाले। इब्बी-सिनले उनीहरूलाई धपाउन एउटा अन्तिम, निराश कोसिस गरे—गद्दार इश्बी-एरा र शत्रु मार्तुहरूसँग समेत मद्दत मागे, तर केही काम लागेन। एलामीहरूले उरको पर्खाल भत्काए र सहरमा आगो झोसिदिए। उनीहरू पवित्र मन्दिर परिसर र जिगुरातभित्र पसे, पुजारीहरूको हत्या गरे र त्यहाँका अमूल्य खजानाहरू लुटे।

स.पू. २००० तिर एलामी सेनाले लुटेको र जलाएको उरको विशाल जिगुरात तथा पवित्र मन्दिर परिसर
स.पू. २००० तिर एलामी सेनाले उरको रक्षाकवच तोडेर मन्दिरहरू जलायो, नहरहरू दूषित बनायो र अन्तिम सुमेरी राजालाई साङ्लोमा बाँधेर लग्यो।

वरिपरिका खेतबारीहरूमा आगो लगाइयो र पानीका नहरहरू रोगव्याधिले दूषित भए। एलामी सैनिकहरूले राजदरबारमा धावा बोले र इब्बी-सिनलाई बन्दी बनाए। उनीहरूले राजालाई साङ्लोमा बाँधे, पैदलै आफ्नै देशतिर घिसारेर लगे र त्यहीँ कारागारमा थुने। तीन हजार वर्षभन्दा बढी समयसम्म टिकेको सभ्यताका अन्तिम राजा थिए उनी। इब्बी-सिनको मृत्यु पराई भूमिमा, शत्रुको कैदभित्र साङ्लोमै बाँधिएको अवस्थामा भयो।

उत्तर-सुमेरी विश्व र मन्दिरमा बाँचेको मृत भाषा

उरको पतन इतिहासका सबैभन्दा निर्णायक मोडहरूमध्ये एक हो। यसले एकीकृत सुमेरी राज्यको युग समाप्त गरिदियो र यो क्षेत्र एउटा अन्धकार युगमा प्रवेश गर्‍यो, जहाँ अलग-अलग नगर-राज्यहरू पुरानो साम्राज्यको भग्नावशेषमाथि कब्जा जमाउन आपसमा लड्न थाले। उता खडेरी अझै रोकिएन। नुन जमेका खेतहरूमा अब जौ उब्जिन छाड्यो। यस्ता सङ्कट झेल्न नसकेर सुमेरी जनता ठुलो सङ्ख्यामा आफ्नो थातथलो छाडेर भाग्न थाले—आफ्ना थोरबहुत सरसामान र ढलेका महान् सहरहरूका विलापगीत बोकेर।

त्यसपछिका शताब्दीहरूमा दक्षिण मेसोपोटामियाबाट उत्तरतिर मानिसहरूको विशाल बसाइँसराइ भयो। धेरै सुमेरी भाषीहरू अक्कादी भूमिमा गएर बसे। पछि त्यहीँ मार्तुहरू पनि मिसिए, जो आफूले जितेका सहरहरूमा अब स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थालेका थिए। भागेर आएका सुमेरी, बसाइँ सरेका मार्तु र रैथाने अक्कादीहरू आपसमा घुलमिल भए। यस भेगका मानिसहरूले युगौँदेखि गरेझैँ उनीहरूले आफ्ना संस्कृतिहरू मिसाए। उनीहरूले बसालेको यही जगमाथि मेसोपोटामियाको इतिहासको अर्को अध्याय उठ्यो र यस क्षेत्रका नयाँ महाशक्तिहरू जन्मिए—बेबिलोन (Babylonian) र अस्सिरिया (Assyrian) साम्राज्य।

सुमेरी भाषा अब एउटा मृत भाषा बनिसकेको थियो। गल्ली र बजारहरूमा यो कहिल्यै फेरि सुनिने थिएन। बिस्तारै यो सर्वसाधारणको स्मृतिबाट हराउँदै गयो। तैपनि मन्दिरहरूभित्र यो जीवितै रह्यो—ठिक त्यसैगरी, जसरी रोमन साम्राज्यको पतनपछि मध्ययुगीन युरोपेली चर्चहरूले ल्याटिन भाषालाई जोगाएर राखे। पछिल्ला शासकहरूले कम्तीमा अर्को दुई हजार वर्षसम्म आफ्ना मन्दिर र धर्मग्रन्थहरूमा सुमेरी भाषालाई जोगाइराखे। ती पछिल्ला पुस्ताका लागि सुमेरी भाषा देवताहरूको भाषा बन्यो, र उर अनि उरुकका प्राचीन राजाहरू दन्त्यकथाका पात्र बने—कतिपयलाई त स्वयं देवतासरह पूजिन थालियो।

त्यसपछिका दुई हजार वर्षसम्म बेबिलोन होस् वा अस्सिरिया, मेसोपोटामियाका हरेक राजाले आफूलाई प्राचीन वैधता दिलाउने एउटै गौरवशाली पदवी धारण गरेर शासन गरे—सुमेर र अक्कादका राजा (King of Sumer and Akkad)—मानव जातिको सभ्यता-यात्राको त्यो पहिलो युगसँग आफ्नो नाता जोड्दै।

नदीले बाटो फेर्दा: उरको सुस्त मृत्यु

सुमेरी साम्राज्य ढलिसकेपछि पनि उर रातारात निर्जन भएको होइन। उत्तर-सुमेरी युगका कैयौँ शताब्दीसम्म यो बस्तीका रूपमा टिकिरह्यो, पटक-पटक उठ्यो र ढल्यो।

तर अन्ततः जुन भूगोलले उरलाई जन्म दिएको थियो, त्यही भूगोलले नै यसको मृत्यु पनि तय गरिदियो। एकताका उरलाई समृद्ध बनाउने फारसको खाडी (Persian Gulf) आज यसको भग्नावशेषको छेउछाउ कतै छैन। सन् १८१५ मा जब पुरातत्त्वविद्हरूले मरुभूमिको भित्री भागमा उरको भग्नावशेष पत्ता लगाए, त्यहाँ लाखौँ समुद्री शङ्ख र सिपीका अवशेष छरिएको देखेर उनीहरू छक्क परेका थिए। सहस्राब्दीऔँसम्म नदीले थुपारेको पाँगो माटो र बदलिरहने विश्वव्यापी समुद्री सतहले इराकको खाडी-तटलाई आजको स्थानमा धकेलिदियो—उरबाट झन्डै एक सय किलोमिटर दक्षिणतिर।

फारसको खाडी र युफ्रेटिस नदीबाट धेरै टाढा मरुभूमिमा एक्लिएको प्राचीन उरको भग्नावशेष
एकताका फारसको खाडी र युफ्रेटिस नदीको किनाराको व्यस्त बन्दरगाह रहेको उर आज आधुनिक समुद्री तटबाट करिब एक सय किलोमिटर टाढा सुक्खा मरुभूमिमा उभिएको छ।

उत्तरबाट व्यापारको वैभव बगाएर ल्याउने युफ्रेटिस नदी पनि शताब्दीयौँको अन्तरालमा आफ्नो धार फेरेर उरबाट टाढा सरिसक्यो। आज उरका भग्नावशेषको चारैतिर कोसौँसम्म फैलिएको मरुभूमिबाहेक केही छैन। पानी सधैँ नै यो सहरको जीवनरेखा थियो। समुद्र र नदी दुवै गुमेपछि उर सुस्त, मौन मृत्युतिर धकेलियो।

मानिसहरूले बिस्तारै त्यहाँका घर र गल्लीहरू छाडे। खेत जोत्न र सिँचाइका नहर सफा गर्न छाडियो; जमिन सुकेर चिरा पर्‍यो, र माथिल्लो उब्जाउ माटो हावाले उडाएर लग्यो। पुजारीहरूले जिगुरातको माथिल्लो कक्षमा बलिरहने पवित्र आगो निभाइदिए र चन्द्रदेवता सिन (Sin) लाई भेटी चढाउन छाडे। बजारहरू बन्द भए, काँचो इँटाका घरहरू भत्किन थाले र काठका दलिनहरू कुहिएर खसे।

मरुभूमिको बतास र बालुवा सुनसान गल्लीहरूमा पस्यो, अनि बालुवाका ढिस्काले ढलेका पर्खालहरू पुरिदिए। हेर्दाहेर्दै, प्रारम्भिक विश्वले चिनेको सबैभन्दा महान् सहर केवल माटाको एउटा ढिस्कोमा बदलियो, जहाँ कहिलेकाहीँ कोही मरुभूमि यात्री मात्र बाटो काटेर जान्थे। यिनै भग्नावशेषभित्र इटालीका यात्री पिएत्रो देला भाले (Pietro Della Valle) ले एकपटक डाँकुहरूबाट लुक्न आफ्नी पत्नीसँग आश्रय लिएका थिए। उनकै माध्यमबाट हामीले सुमेरीहरूले आफ्नो बिर्सिसकिएको भाषामा छोडेर गएका छरिएका लेखोटका टुक्राहरू पहिलो पटक थाहा पायौँ। उरका यिनै मौन भग्नावशेषमुनि कतै ती माटाका पाटीहरू पुरिएका थिए, जसमा उरको विलाप कुँदिएको थियो:

“त्यो आँधी तिम्रो सहरमा फेरि कहिल्यै नबर्सियोस्। रातको बेला सहरको विशाल मूलढोका थुनिएझैँ त्यसमाथि सधैँका लागि ढोका बन्द होस्। सुदूर दिनहरूसम्म, अरू दिनहरूसम्म, आउने दिनहरूसम्म। भग्नावशेषको ढिस्कोमा बदलिएको तिम्रो सहरमा तिम्रै नाममा विलाप गाइयोस्। हे नान्ना (Nanna), तिम्रो पुनर्जीवित सहर तिम्रो सामुन्ने फेरि देदीप्यमान होस्।”

मरुभूमिका ढिस्का र माटोमा बाँचेका स्वरहरू

स.पू. २००० तिर उर लुटिएपछि प्राचीन महानगर उरुक (Uruk) पनि तीव्र पतनतिर गयो र त्यहाँका अधिकांश बासिन्दा भागे। पछि अस्सिरियाली साम्राज्यको प्रादेशिक राजधानी बन्दा उरुकले फेरि एकपटक पुनरुत्थानको सास फेरेको थियो। तर जब युफ्रेटिस नदीले यहाँ पनि आफ्नो बाटो बदल्यो, उरुक पनि पूर्ण रूपमा उजाडियो।

दक्षिणी इराकको मरुभूमिमा उभिएका प्राचीन उरुकका खिइएका माटे पर्खाल र ढिस्काहरू
गिल्गामेशको महाकाव्यमा अमर बनाइएका उरुकका पर्खालहरू आज पनि मरुभूमिको सतहबाट पन्ध्र मिटर अग्लो भएर उभिएका छन्—फुटेका माटाका भाँडाले छोपिएको सहरलाई घेर्दै।

आज पनि उरुकका पर्खालहरू—ती उही पर्खाल, जसको जीवन्त वर्णन गिल्गामेशको महाकाव्य (The Epic of Gilgamesh) मा गरिएको छ—प्रस्ट देखिन्छन्। चन्द्रमाको सतहजस्तो समतल, उराठ मरुभूमिमा प्राचीन इँटाका अग्ला ढिस्काहरू लहरै उभिएका छन्। ती आज पनि पन्ध्र मिटर अग्ला छन् र फुटेका माटाका भाँडा अनि हड्डीका टुक्राले ढाकिएको सहरलाई घेरेर बसेका छन्। अङ्ग्रेज पुरातत्त्वविद् विलियम लफ्टस (William Loftus) उरुक पुग्ने पहिलो युरोपेली थिए। सन् १८४९ मा जब उनले मरुभूमिबाट उठेका ती विशाल ढिस्काहरू देखे, उनी स्तब्ध भए। उनले पछि लेखे: “मैले आजसम्म देखेका जति पनि उजाड र निर्जन दृश्यहरू छन्, तीमध्ये उरुकको दृश्य अतुलनीय रूपमा सबैभन्दा भयावह र एक्लो छ।”

सुमेरका सबै प्राचीन सहरहरूमा—निप्पुरमा, एरिदु (Eridu) मा, किश (Kish) र लगाश (Lagash) मा, अनि उर र उरुकमा—क्षय हुने यो प्रक्रिया सुस्त थियो, तर कसैले रोक्न नसक्ने खालको थियो। हावाले उडाएर ल्याएको बालुवा उभिइरहेका पर्खालको फेदमा थुप्रिँदै गयो र गल्लीहरू पुरिए। वर्षा र बतासले बाँकी रहेका संरचनाहरू पनि खिइँदै लगे। कहिलेकाहीँ यी एक्ला भग्नावशेषमा आइपुग्ने यात्रीहरूले पक्कै आपसमा कथा बुन्थे होलान्—यत्रा भीमकाय संरचना बनाउने मानिसहरू आखिर कहाँ हराए होलान्?

आफ्ना सहरहरू भग्नावशेषमा बदलिएसँगै सुमेरी जाति इतिहासको पानाबाट ओझेल पर्‍यो। उनीहरूको ठाउँ लिने सभ्यताहरू—जसले सुमेरी भाषालाई मन्दिरभित्र जोगाए र तिनका राजाहरूको कथा सुनाइरहे—तिनीहरू पनि कालान्तरमा आफैँ भग्नावशेषमा मिले। सुमेरी लिपि पढ्ने ज्ञान हरायो, र त्यसको इतिहास धुलोमा मिल्यो। केवल उनीहरूका माटाका पाटीहरू मात्र बाँकी रहे, इराकको मरुभूमिको बालुवामुनि पुरिएर—एउटा सिङ्गो जातिको स्वर बोकेका टुक्राहरू, जो पुरातत्त्वविद्हरूले आफूलाई उत्खनन गरून् र अथक, कष्टसाध्य परिश्रम गरेर फेरि पढ्न सिकून् भन्ने प्रतीक्षामा थिए।

कविता, प्रार्थना र दैनिक हिसाबकिताब सुरक्षित रहेका प्राचीन सुमेरी क्युनफर्म माटाका पाटीहरू
हजारौँ वर्ष मरुभूमिको बालुवामुनि पुरिएका सुमेरी माटाका पाटीहरूले अन्नको हिसाबकिताब र परिकारका विधिदेखि मृत्युबोधका कालजयी चिन्तनसम्म जोगाएर राखेका छन्।

ती टुक्राहरूले हामीलाई मानव जातिको सबैभन्दा सुदूर अतीतबाट प्रकाशका साना-साना झिल्काहरू पठाइदिन्छन्। तिनले सुमेरीहरूका हिसाबकिताब र खानेकुराका विधि, तिनका सङ्गीत र प्रार्थना, तिनका प्रेम र शोक, तिनका विजय र संसारका पहिला सहरहरू गुमाउँदाका हृदयस्पर्शी विलापहरू सुनाउँछन्। अनि तिनै पाटीहरूले हामीलाई ती आदिम मानिसहरूको उदास तर गहिरो जीवनदर्शन पनि दिन्छन्, जस्तो कि गिल्गामेशको महाकाव्य का यी पङ्क्तिहरूमा देखिन्छ:

“कसैले मृत्युलाई देख्दैन। कसैले मृत्युको अनुहार देख्दैन। कसैले मृत्युको आवाज सुन्दैन। क्रूर मृत्युले त केवल मानव जातिलाई काटेर ढाल्छ। कहिले हामी घर बनाउँछौँ, कहिले गुँड बनाउँछौँ, तर पछि दाजुभाइहरूले अंशबन्डामा त्यसलाई टुक्र्याइदिन्छन्। कहिले देशमा शत्रुता फैलिन्छ, तर नदी उर्लेर आउँछ र बाढी बगाइदिन्छ। गाइनेकिराहरू नदीको सतहमा तैरिन्छन्, तिनका अनुहार घामतिर फर्केका हुन्छन्—तर एकैछिनमा त्यहाँ केही बाँकी रहँदैन।”

भुवादार म्यामथहरू सुमेरीहरूभन्दा पछि बाँचे

यो शृङ्खला टुङ्ग्याउनुअघि म एकपटक फेरि भुवादार म्यामथ (Woolly Mammoths) हरूतिर फर्किन चाहन्छु। जब सुमेरीहरू स.पू. ५५०० तिर पहिलो पटक इराकको दक्षिणी तटमा आइपुगेका थिए, संसारको अर्को कुनामा पृथ्वीका अन्तिम भुवादार म्यामथहरू आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सङ्घर्ष गरिरहेका थिए।

उनीहरूले राङ्गेल टापु (Wrangel Island) लाई आफ्नो अन्तिम आश्रयस्थल बनाएका थिए र त्यहीँ बाँचिरहन लडिरहेका थिए—ठिक त्यति नै बेला, जब सुमेरीहरू दक्षिणी इराकमा मानव इतिहासकै पहिलो सभ्यताको बीउ रोप्दै थिए। आर्कटिक महासागरको छेउमा रहेको त्यो सानो चट्टानी टापुमा अन्तिम भुवादार म्यामथहरू स.पू. १७०० तिर ढलेर मरे—जतिबेला उरका अन्तिम राजाहरू पनि सुदूर अतीतको सम्झना मात्र बनिसकेका थिए।

आफ्नो साम्राज्यीय रूपमा सुमेरी समाज उदायो, तीन हजार वर्षभन्दा बढी समयसम्म आफ्नो स्वर्णयुग बाँच्यो, र अन्ततः विलीन भयो—भुवादार म्यामथहरूभन्दा पनि अगाडि।

Get new pieces by emailNepali and English, whenever there is something worth sending. No spam.

Subscribe

Comments

Comments

Recent posts

Archive & Series

Loading…

Archives

Most read

Tags