बासभ

बासभ

@naharchowck

ImmunotherapyMolecular BiologyOccasional WriterOccasional Photographer

Stories from history, science, and the in-between.

Still in search of sleep, sanity and the Shire.

A cage went in search of a bird.Kafka

अक्कडका सार्गन : पहिलो साम्राज्यको उदय

Written by बासभ
New pieces by email, Nepali and English.Subscribe

किशका एक पानसेवकले कसरी सुमेरको घमण्ड तोडे, मेसोपोटामियाको पहिलो साम्राज्य खडा गरे र तीन शताब्दी लामो खडेरीले त्यसलाई कसरी ढाल्यो।

अक्कडका सार्गन र प्राचीन मेसोपोटामियामा अक्कड साम्राज्यको उदय

शताब्दीयौंसम्म मेसोपोटामियाको इतिहास दक्षिणका सुमेरियाली नगर–राज्यहरूको हातमा रह्यो—स्वाभिमानी, स्वतन्त्र र नहर, सिमाना अनि प्रतिष्ठाका लागि निरन्तर आपसमा जुधिरहने नगरहरू। तर सुमेरियाली महत्वाकांक्षा चरममा पुगेको बेला पनि, जब विजेता लुगल–जागे–सी (Lugal-zage-si) ले फारसको खाडीदेखि भूमध्य सागरसम्म आफ्नो राज फैलिएको दाबी गरिरहेका थिए, अर्को एउटा समुदाय पर्दापछाडि आफ्नो पालो कुरिरहेको थियो। उनीहरू थिए अक्कडी (Akkadians)—जसलाई यो महान् नदी–घाटी सभ्यतामा त्यतिबेलासम्म कनिष्ठ साझेदार मात्र मानिन्थ्यो।

तिनै अक्कडीहरूबीचबाट एउटा यस्तो मानिस निस्कियो, जसले सुमेरियाली साम्राज्यविरुद्ध खुला विद्रोहको नेतृत्व गर्‍यो। इतिहासले उनलाई सार्गन (Sargon) का नामले चिन्छ—अक्कडी भाषामा जसको अर्थ हुन्छ, ‘एक सच्चा राजा’। उरुकको पर्खालमाथि गरिएको एउटै साहसिक आक्रमणले उनले पुरानो सत्ता उल्टाइदिए, विश्वको पहिलो वास्तविक साम्राज्यको जग बसाले र सुमेरियाली युगको गोधूलि सुरु गरिदिए।

छोटकरीमा

  • सुमेरियाली मेसोपोटामियामा नगरहरू जित्नु मात्र पर्याप्त थिएन; वास्तविक राजत्वका लागि निप्पुरस्थित देवता एनलिलको आशीर्वाद अनिवार्य मानिन्थ्यो।
  • उम्माका लुगल–जागे–सीले सुमेरलाई एकताबद्ध गर्दै ‘दुई समुद्रबीचको भूमि’ माथि शासनको दाबी गरे, तर अत्यधिक फैलिएको उनको साम्राज्य छिट्टै विद्रोहमा फस्यो।
  • साधारण पृष्ठभूमिबाट आएका किशका पानसेवक सार्गनले उरुकमाथि अचानक आक्रमण गरे, निप्पुरमा लुगल–जागे–सीलाई अपमानित पारे र अक्कड नामक नयाँ राजधानी बसाए।
  • सार्गन र उनका नाति नराम–सिनको कालमा अक्कडी भाषाले प्रशासन र व्यापारमा सुमेरियालीलाई विस्थापित गर्‍यो—तर तीन शताब्दी लामो खडेरी र गुटी आक्रमणले यो साम्राज्यलाई ध्वस्त पारिदियो।

एनलिल र निप्पुर : सुमेरियाली देवताहरूको पवित्र नगरी

सुमेरियाली पौराणिक कथाहरूमा तीन प्रमुख देवताहरूको वर्चस्व छ—आकाशका पिता आन (An), जलका बुद्धिमान् स्वामी एनकी (Enki) र ‘बीचको लोक’ का देवता एनलिल (Enlil)। वायु, अन्तरिक्ष र श्वास—जहाँ दैवी अधिकार वास गर्छ—त्यसका अधिपति एनलिल थिए।

स.पू. तेस्रो सहस्राब्दीका प्रारम्भिक शताब्दीतिर सुमेरियालीहरूले एनलिललाई स्थानीय नगर–देवताबाट उठाएर सम्पूर्ण सुमेरियाली संस्कृतिका सर्वोच्च देवता बनाए। एनलिलको यो युगमा सुमेरमाथि शासन गर्नुको अर्थ उरुक वा उर जस्ता धनी नगरहरू कब्जा गर्नु मात्र थिएन; यसको अर्थ थियो ‘एनलिलको जनादेश’ (Mandate of Enlil) प्राप्त गर्नु।

सुमेरियाली देवता एनलिल र निप्पुरको धार्मिक सत्ताको प्राचीन चित्रण
वायु र अन्तरिक्षका देवता एनलिल, जसको निप्पुरस्थित आशीर्वादले सुमेरभर वैध राजत्व प्रदान गर्थ्यो।

स.पू. चौथो सहस्राब्दीभर निप्पुर (Nippur) कहिल्यै ठूलो राजनीतिक शक्ति थिएन। युफ्रेटिस नदीको किनारमा अवस्थित यो सहर न त सबैभन्दा धनी थियो, न त सबैभन्दा बलियो किल्लाबन्दी भएको। यसले कहिल्यै कुनै विजेता राजवंश जन्माएन। तर युफ्रेटिसको लगभग बीचभागमा रहेको यसको भौगोलिक अवस्थितिले गर्दा सबै प्रमुख नगर–राज्यका लागि यहाँ पुग्न सहज थियो। निप्पुरको शक्ति अर्कै स्रोतबाट आउँथ्यो—यो एनलिलको वासस्थान थियो, र त्यसैकारण सम्पूर्ण सुमेरियाली राजत्वको आध्यात्मिक केन्द्र पनि।

निप्पुरस्थित एकुर (Ekur) मन्दिरलाई एनलिलको पार्थिव निवास मानिन्थ्यो। यो केवल औपचारिक आस्था थिएन; सुमेरियाली शिलालेखहरूमा राजाहरू भेटी चढाउन र आफ्नो शासनको वैधता लिन निप्पुर गएको वर्णन बारम्बार पाइन्छ। जब लुगल–जागे–सी उम्मा (Umma) बाट निस्केर किश, लार्सा, उर र उरुक जस्ता प्रतिद्वन्द्वी नगर–राज्यहरू जित्दै अघि बढे, तब केवल सैन्य र राजनीतिक बल पर्याप्त थिएन। एनलिलको आशीर्वादबिना उनको राजत्व अपूर्ण रहन्थ्यो।

युफ्रेटिस नदीकिनारको प्राचीन निप्पुर नगर र मन्दिर परिसरको अवशेष
मेसोपोटामियामा साम्राज्यहरू उठे र ढले, तर विजेताहरूलाई मुकुट पहिर्‍याउने शान्त नगरी निप्पुर युगौंसम्म अडिग रह्यो।

मेसोपोटामियाली इतिहासको उतारचढावमा कहिले उरुक उठ्यो, कहिले उर, कहिले अक्कड अनि कहिले बेबिलोन। हरेकले पालैपालो आफ्ना सेना निप्पुरतर्फ पठाए, एकुर मन्दिरमा शिर निहुराए र आफूलाई देव–मनोनीत घोषित गरे। साम्राज्यहरू आए र बालुवामा बिलाए; तर निप्पुर टिकिरह्यो—शक्तिशालीहरूलाई राजतिलक लगाइदिने र तिनका महत्वाकांक्षालाई बालुवामुनि पुरिदिने त्यो शान्त नगरी।

लुगल–जागे–सी र दुई समुद्रबीचको साम्राज्यको सपना

लगश (Lagash) को घृणित साम्राज्यविरुद्ध उठेको विद्रोहले एक उग्र विद्रोही नेतालाई जन्म दिएको थियो—लुगल–जागे–सी। लगश ध्वस्त पारेपछि उनको रफ्तार रोक्न सक्ने कोही भएन। दुई नदीको धार पछ्याउँदै उत्तरतर्फ अघि बढेका उनले चाँडै नै लगशले दाबी गरेका सबै भूभाग कब्जा गरे। तर उनी लगशको पुरानो सिमानामा मात्र रोकिएनन्।

एक समय त उनले ‘माथिल्लो समुद्रदेखि तल्लो समुद्रसम्म’—अर्थात् भूमध्य सागरदेखि फारसको खाडीसम्मको—सम्पूर्ण भूमि जितेको दाबीसमेत गरे। यो पक्कै पनि अतिशयोक्ति थियो। त्यतिबेलासम्म सुमेरियालीहरू कहिल्यै टाढाका उपनिवेश टिकाउन वा सुदूर भूभागमा लामो समय कब्जा जमाउन सफल भएका थिएनन्। तैपनि एउटा शिलालेखमा सगर्व लेखिएको छ—

“महान् देवता एनलिलले उनलाई यस भूमिको राजत्व सुम्पे—तल्लो समुद्रदेखि टाइग्रिस र युफ्रेटिस हुँदै माथिल्लो समुद्रसम्मको भूभाग। बत्तीस जना राजाहरू उनका विरुद्ध एकजुट भए, तर उनले ती सबैलाई परास्त गरे, तिनका सहरहरू धराशायी पारे, शासकहरूलाई घुँडा टेकाए र चाँदीका खानीहरूसम्मको सम्पूर्ण क्षेत्र ध्वस्त पारिदिए।”

कुनै सुमेरियाली राजकुमारले यस्तो दाबी गरेको यो पहिलोपटक थियो—दुई समुद्रबीचको भूमिको सम्राट्। सुमेरियालीहरूका लागि माथिल्लो समुद्र उनीहरूले चिनेको संसारको पश्चिमी सीमान्त थियो। लुगल–जागे–सीको वास्तविक शासन त्यति टाढा नपुगे पनि, दुई समुद्रबीचको सारा धर्ती एउटै छत्रछायामा ल्याउने त्यो सपना त्यसपछि आउने हरेक राजाको मनमा गहिरोसँग गढिरह्यो।

तर आफूभन्दा अघिका राजा एआन्नातुम (Eannatum) ले जस्तै लुगल–जागे–सीले पनि आफ्नो स्रोत र शक्तिभन्दा बाहिर फैलिने गम्भीर गल्ती गरे। यो साम्राज्य सजिलै थाम्न सकिनेभन्दा निकै ठूलो भइसकेको थियो। केही समयमै सुमेरका कैयौं नगरहरूमा गृहयुद्ध र विद्रोहको आगो सल्किन थाल्यो।

अक्कडका सार्गन : सुमेरको सत्ता पल्टाउने पानसेवक

यही अराजकता र अस्थिरताको घडीमा मेसोपोटामियाको अर्को ठूलो समुदायले शासनको बागडोर समात्ने अवसर देख्यो। त्यतिबेलासम्म यो सभ्यतामा दोस्रो दर्जाको साझेदार झैं रहेका यी मानिसहरू थिए—अक्कडका बासिन्दा। र, उनीहरूलाई सत्ताको शिखरमा पुर्‍याउने नायक थिए सार्गन।

अक्कडका सार्गनसँग सम्बन्धित प्राचीन काँस्य मूर्ति र राजसी स्वरूप
अक्कडका सार्गन—जसको कथा राजमुकुटबाट होइन, नदीमा बगाइएको निगालोको टोकरीबाट सुरु हुन्छ।

सार्गन कुनै राजकुलमा जन्मिएका थिएनन्; उनको कथा मुकुटबाट सुरु हुँदैन। उनको जन्मकथा बाइबलका कथाहरू सुनेर हुर्केका जोकोहीलाई परिचित लाग्छ। स.पू. चौबीसौं शताब्दीमा एक साधारण आमाको कोखबाट जन्मिएका उनलाई निगालोको टोकरीमा राखेर नदीमा बगाइएको भनिन्छ, जसलाई पछि किश (Kish) को राजदरबारमा काम गर्ने एक मालीले भेट्टाएर हुर्काए।

अज्ञात पृष्ठभूमिमा हुर्केका सार्गनले किशका राजाको पानसेवक (cupbearer) का रूपमा आफ्नो यात्रा थाले। प्राचीन मेसोपोटामियामा यो पद केवल मदिरा टक्र्याउने काम थिएन—यो सत्ताको सबैभन्दा नजिकको घेरा थियो। पानसेवक राजाको काँधछेउमै उभिन्थ्यो, दरबारको चालचलन बुझ्थ्यो र सत्ताको भित्री कमजोरी नजिकबाट नियाल्थ्यो। चाँडै नै राजाले सार्गनलाई एउटा अत्यन्त गोप्य अभियानको जिम्मा दिए।

त्यतिबेला किश नगर अझै लुगल–जागे–सीको सुमेरियाली साम्राज्यकै अधीनमा थियो। संयोगवश सुमेरियाली राजा टाढाको सैन्य अभियानमा निस्किएका थिए—सम्भवतः सिरियाको भूमिमा लड्दै थिए। युवा सार्गनलाई थोरै लडाकुहरूको टुकडी सुम्पेर उरुकतर्फ पठाइयो, जहाँ लुगल–जागे–सीको शाही राजधानी थियो। योजना साहसी र जोखिमपूर्ण थियो—उरुकमाथि अचानक धावा बोल्ने, नयाँ साम्राज्यको राजधानी नै ढाल्ने र किशलाई साम्राज्यवादी पकडबाट मुक्त पार्ने।

उरुकका अग्ला पर्खालहरू युवा सार्गनका लागि पक्कै चुनौतीपूर्ण थिए। तर लुगल–जागे–सीले आफ्नो मुख्य सेना आफूसँगै लगेकाले राजधानीको रक्षा गर्न निकै थोरै सिपाही मात्र बाँकी थिए। पातलो सुरक्षा घेरामाथि यो आक्रमण पूर्ण रूपमा अप्रत्याशित बन्यो। सार्गनका योद्धाहरूले रक्षा–पंक्ति तोड्दै उरुकको पर्खाल नाघे र सहर कब्जा गरे। सुमेरियाली मदत आइपुग्नुअघि नै सार्गनले गहिरो प्रतीकात्मक सन्देश दिँदै उरुकका विशाल पर्खालका थुप्रै खण्ड भत्काइदिए।

यो खबर सुनेर सुमेरियाली राजा लुगल–जागे–सी क्रोधले आगो भए। शिलालेखहरूका अनुसार उनले पचास जनासम्म अधीनस्थ राजाहरूलाई साथ लिएर स्वदेशतर्फ कूच गरे। हेर्दा उनको काम सहज लाग्थ्यो—एउटा विद्रोही नगर–राज्यको सेनालाई कुल्चिदिने। सार्गनले कुन रणनीति अपनाए, हामीलाई ठीक–ठीक थाहा छैन; तर आमनेसामनेको महायुद्धमा साम्राज्यको विशाल संयुक्त सेनालाई हराउँदै सार्गनको फौज विजयी भयो।

सार्गनले लुगल–जागे–सीलाई जिउँदै बन्दी बनाए र पवित्र नगरी निप्पुरको प्रवेशद्वार हुँदै हिँडाएर लगे। देवता एनलिलकै सामुन्ने अपमानित गर्न सार्गनले पराजित सम्राट्को घाँटी र काँधमा काठको गह्रुँगो काठघेरा (neck stock) ठोकिदिए।

अक्कडी सैनिक र युद्धबन्दीहरू देखाइएको प्राचीन विजय स्तम्भ
अक्कड युगको विजय दृश्य—सार्गनले निप्पुरमा लुगल–जागे–सीलाई सार्वजनिक अपमान गरे पनि अचम्मलाग्दो ढंगले उनको ज्यान बक्सिदिए।

त्यो खुला सार्वजनिक अपमान थियो, तर त्यसपछि सार्गनले जे गरे, त्यसले उनलाई त्यस युगका अरू राजाहरूभन्दा बिल्कुल अलग उभ्याउँछ। उनले वृद्ध राजा लुगल–जागे–सीको हत्या गरेनन्। अचम्मको कुरा, सम्राट् सार्गनप्रति निष्ठाको शपथ खाएपछि लुगल–जागे–सीलाई उरुककै गभर्नरका रूपमा काम गरिरहन दिइयो।

अक्कडको उदय : नयाँ राजधानी र नयाँ व्यवस्था

लुगल–जागे–सीमाथिको विजय केवल एक राजाको पतन थिएन—यो एउटा सिङ्गो युगको अन्त्य थियो। सुमेरियाली गठबन्धन छिन्नभिन्न भइसकेपछि र त्यसको सबैभन्दा शक्तिशाली सम्राट् झुकेपछि सार्गनले बिल्कुल नयाँ संरचना निर्माण गर्न थाले।

सार्गनले न उरुकलाई राजधानी बनाए, न किशलाई, न त निप्पुरलाई नै। बरु उनले आफ्नै नाममा एउटा नयाँ राजधानी नगर बसाए—अक्कड। अक्कड सार्गनको स्पष्ट राजनीतिक घोषणा थियो—पुराना नगर–प्रतिस्पर्धाहरूको सचेत अस्वीकृति। यो यस्तो सत्ताकेन्द्र थियो, जसले एनलिल जस्ता सुमेरियाली नगर–देवताहरूको होइन, अक्कडका सार्गनको आदेश मान्थ्यो।

यहीँबाट अघि बढ्दै उनले अघिल्ला साम्राज्यहरूले दाबी गरेका अधिकांश भूभाग जिते। निप्पुरस्थित एउटा शालिकमुनि कुँदिएको शिलालेखमा उल्लेख छ—

“किशका राजा सार्गनले समुद्रको किनारसम्मका नगरहरूविरुद्ध चौंतीस वटा युद्ध जिते र तिनका पर्खालहरू भत्काइदिए। उनले देवताहरूसामु शिर निहुराए, र देवताहरूले उनलाई माथिल्लो भूमि सुम्पे—देवदारुका जङ्गलहरूसम्म र चाँदीका पर्वतहरूसम्म।”

सार्गनले आफ्ना पूर्ववर्तीहरूले गरेका गल्ती दोहोर्‍याएनन्। आफूले जितेका हरेक नगरका सुरक्षा पर्खालहरू उनले योजनाबद्ध रूपमा भत्काइदिए, ताकि ती नगरहरूले फेरि विद्रोह वा प्रतिरक्षा गर्ने आँट नगरून्। अक्कड साम्राज्य स्थापना गरेपछि सम्पूर्ण भूमिमाथिको आफ्नो प्रभुत्व जनाउन उनले एउटा विशेष अनुष्ठान गरे—आफ्ना हतियारहरू फारसको खाडी र भूमध्य सागर दुवैको जलमा पखाले।

युद्धको धुलो मत्थर भएपछि सार्गन साम्राज्यलाई बलियो र व्यवस्थित बनाउने काममा जुटे। उनले प्रशासनलाई केन्द्रीकृत गरे, नापतौलमा एकरूपता ल्याए र वर्ष गणना गर्ने प्रणालीमा सुधार गरे। धेरै अर्थमा उनी एक प्रगतिशील र दूरदर्शी शासक देखिन्छन्। तर सार्गन अक्कडी पनि थिए—र आजको भाषामा भन्नुपर्दा उनी एक कट्टर अक्कडी राष्ट्रवादी थिए।

उनले आफूलाई नयाँ उपाधि दिए—‘अक्कडका राजा’। नयाँ साम्राज्यका सबै महत्त्वपूर्ण पदहरूमा उनले आफ्नै अक्कडी सहकर्मीहरूलाई मात्र नियुक्त गरे। शताब्दीयौंदेखि मेसोपोटामियाका राजदरबार र मन्दिरका शाही शिलालेखहरूमा सुमेरियाली भाषाकै एकछत्र राज थियो। सार्गनको शासनकालमा पहिलोपटक आधिकारिक शिलालेखहरूमा अक्कडी भाषाको प्रयोग सुरु भयो। पुरानो किलाक्षर लिपि (Cuneiform script) लाई अक्कडी भाषाको ध्वनिअनुकूल परिमार्जन गरियो। प्रशासनको भाषा बिस्तारै अक्कडी बन्दै गयो, जबकि सुमेरियाली भाषा केवल धर्म, अनुष्ठान र विद्वत्ताको पवित्र दायरामा सीमित हुन थाल्यो।

हजारौं वर्षदेखि सँगै बसेका, सँगै हुर्केका मेसोपोटामियाका यी दुई समुदायबीच अब दूरी बढ्न थाल्यो। दक्षिणका सुमेरियाली भाषी नगरहरूमा असन्तोष उम्लिन थाल्यो।

सार्गनले पचपन्न वर्षसम्म शासन गरे, र उनको शासनको उत्तरार्धतिर त्यो असन्तोष भयानक विद्रोहमा बदलियो। पछिल्लो समयको एउटा बेबिलोनी शिलालेखले त्यो घटना यसरी सम्झन्छ—

“उनको वृद्धावस्थामा सारा भूमिले उनका विरुद्ध विद्रोह गर्‍यो, र विद्रोहीहरूले उनलाई अक्कड सहरमै घेराबन्दी गरे। तर उनी युद्धमैदानमा उत्रिए र सबैलाई परास्त गरे। उनले ती विशाल सेनाहरूलाई ढाले र तहसनहस पारिदिए।”

धेरै हदसम्म सार्गनको युद्ध–कौशलले नै साम्राज्यलाई एकताबद्ध राखेको थियो, तर वृद्ध राजा कमजोर पर्दै जाँदा दक्षिणका लगभग सबै नगरहरू खुला विद्रोहमा उत्रिए। स.पू. २२८४ तिर सार्गनको मृत्यु हुँदा उनले छाडेको त्यो अस्तव्यस्तता समाल्ने भार उनका दुई छोराको काँधमा आइपर्‍यो।

जेठा छोरा रिमुश (Rimush) ले नौ वर्ष शासन गरे, र त्यसको अधिकांश समय दक्षिणका विद्रोही सुमेरियाली नगरहरू पुनः जित्ने रक्तपातपूर्ण युद्धमै बित्यो। उनले उर, उम्मा, लगश र अदाब (Adab) का विद्रोहहरू निर्ममतापूर्वक दबाए। उनको शासनको एउटा वर्ष इतिहासमा ‘अदाब ध्वस्त भएको वर्ष’ का नामले कुख्यात छ। रिमुशको मृत्युपछि सार्गनका अर्का छोरा मनिश्तुशु (Manishtushu) गद्दीमा बसे। उनले पनि पुरानो लगश साम्राज्यले अपनाएको जस्तै आतंक र दमनको नीति समातेको देखिन्छ।

साम्राज्यलाई पुनः पुरानो वैभवमा फर्काउने काम भने सार्गनका नाति नराम–सिन (Naram-Sin) ले गरे। उनले दक्षिणको सुमेरियाली मूलभूमिमा उठेका विद्रोह शान्त पारे र अक्कड साम्राज्यमा स्थिरता फर्काए। तर नराम–सिनले केवल तरबारको भरमा शासन गरेनन्; उनले मेसोपोटामियाका दुई समुदायबीच मेलमिलाप गराउने प्रयास पनि गरे। हजुरबुबाको ‘अक्कडका राजा’ भन्ने उपाधि त्याग्दै उनले अझ कूटनीतिक उपाधि धारण गरे—‘सुमेर र अक्कडका राजा’।

नयाँ विश्वव्यापी युग र बोलचालको सुमेरियाली भाषाको अवसान

तर नराम–सिनको प्रयासले पनि यी दुई जोडिएका समुदायबीचको सांस्कृतिक दूरी पूरै मेट्न सकेन। सुमेरियालीहरू अब यस क्षेत्रको मुख्य सांस्कृतिक शक्ति रहेनन्। शताब्दीयौंदेखि अक्कडी भाषाले जनजिब्रोमा बिस्तारै सुमेरियाली भाषाको ठाउँ लिँदै थियो। सरकारी कागजातमा सुमेरियालीलाई निरुत्साहित गरिनु एउटा कारण त थियो नै, तर त्योभन्दा ठूलो कारण साम्राज्यको बहुसांस्कृतिक र विश्वव्यापी स्वरूप थियो।

सुमेरियाली एउटा ‘एकाकी भाषा’ (language isolate) थियो—यसको व्याकरण, संरचना र ध्वनि वरपरका कुनै पनि भाषासँग मिल्दैनथ्यो। यता वरपरका भूमिमा बस्ने अधिकांश मानिसहरू अक्कडीसँग मिल्दोजुल्दो भाषा बोल्थे—ती सबै एउटै सेमिटिक (Semitic) भाषा–परिवारका भाषिक दाजुभाइ थिए। तिनका व्याकरण, संरचना, ध्वनि र थुप्रै शब्दहरू अक्कडीसँग मिल्थे। उनीहरूका लागि अक्कडी सिक्नु अंग्रेजीभाषीले फ्रेन्च सिक्नु जस्तै सहज थियो, जबकि सुमेरियाली भने बिल्कुलै बिरानो भाषा—मानौं त्यतिबेला बंगाली सिक्नु जस्तै—कठिन लाग्थ्यो।

अक्कडी भाषामा कुँदिएको प्राचीन किलाक्षर माटोको पाटी
सुमेरियाली किलाक्षर लिपिबाटै परिमार्जित अक्कडी भाषा सहजै व्यापार, कूटनीति र साम्राज्यको साझा भाषा बन्यो।

बाहिरी मानिसहरूका लागि सिक्न सजिलो भएकाले अक्कडी स्वाभाविक रूपमै व्यापार र वाणिज्यको साझा भाषा बन्यो। मेसोपोटामियाका बासिन्दाहरू शताब्दीयौंदेखि प्रायः द्विभाषी थिए। तर समयसँगै हरेक सुमेरियालीले अक्कडी बोल्न सिक्नैपर्ने भयो, जबकि अक्कडीहरूलाई सुमेरियाली सिक्ने आवश्यकता घट्दै गयो।

बिस्तारै बोलचालको सुमेरियाली भाषा इतिहासको पानाबाट ओझेल पर्न थाल्यो। मन्दिर र जिगुरातहरूमा देवताहरूको पवित्र भाषा र शास्त्रको माध्यमका रूपमा यो भाषा अझै दुई हजार वर्षसम्म जोगिइरह्यो, तर जीवित बोलचालको भाषाका रूपमा यसको युग सकियो।

एकलासे धूमकेतु, महाखडेरी र अक्कडको पतन

उता अक्कड साम्राज्यका दिनहरू पनि गन्तीमा आइसकेका थिए। महान् राजा नराम–सिनको मृत्युपछि उनका छोरा शार–काली–शारी (Shar-Kali-Sharri) गद्दीमा बसे—अक्कडका सार्गनका पनाति। उनको शासनको चौथो वर्ष आकाशमा एउटा एकलासे ब्रह्माण्डीय यात्री देखियो। स.पू. २२१३ मा हेल–बप धूमकेतु (Comet Hale-Bopp) पहिलोपटक हाम्रो रात्रिकालीन आकाशमा देखा पर्‍यो र अठार महिनासम्म चम्किरह्यो।

मेसोपोटामियामा मात्र होइन, संसारका थुप्रै भेगमा त्यसपछि वर्षा घट्दै गयो र भयानक खडेरी सुरु भयो। यो सुक्खा याम छोटो थिएन—तीन सय वर्षसम्म तन्किएको यो खडेरीले विश्वव्यापी असर पार्‍यो। सिन्धु घाटी सभ्यताको पतन र इजिप्टको प्राचीन राज्य (Old Kingdom) को विघटनलाई पनि यही महाखडेरीसँग जोडेर हेरिन्छ।

अक्कड साम्राज्यलाई कमजोर पार्ने महाखडेरी दर्शाउने सुक्खा मेसोपोटामियाली भूभाग
लामो खडेरीले मेसोपोटामियाको अन्न–समृद्धिको युग अन्त्य गर्‍यो; उत्तरी नगरहरू रित्तिँदै गए र सार्गनको साम्राज्य भत्किन थाल्यो।

वर्षौंसम्म पानी नपरेपछि अन्नको प्रचुरताको युग समाप्त भयो र स्वाभाविक रूपमै सुक्खा भेगका सहर–बस्तीहरू रित्तिन थाले। स.पू. २१९३ मा राजा शार–काली–शारीको मृत्यु भएपछि साम्राज्य भयानक गृहयुद्ध र अराजकताको भुमरीमा फस्यो।

यही सुक्खा कालखण्डले उत्तरका पहाडबाट गुटी (Guti) भनिने घुमन्ते समुदायलाई मेसोपोटामियाको मैदानमा उतारिदियो। उनीहरूले अक्कड सहरलाई यति निर्ममतापूर्वक जलाएर खरानी पारे कि आजसम्म त्यसको अवशेषसमेत फेला परेको छैन। त्यसपछिका एक सय पचास वर्षसम्म गुटीहरूले मेसोपोटामियामा शासन गरे—जसलाई यस क्षेत्रको अन्धकार युग भन्न सकिन्छ।

गुटी आक्रमणको यो अन्धकार युगपछि सुमेरियालीहरूले इतिहासमा अझै एकपटक उठ्ने अवसर पाउनेछन् र छोटो तर तेजस्वी पुनर्जागरणको नेतृत्व गर्नेछन्। तर जुन प्रकृति र वातावरणले एकदिन यो महान् सभ्यतालाई जन्म दिएको थियो, त्यही प्रकृतिले अब बिस्तारै यो भूमि—र युगौंसम्म यसमाथि राज गरेका ती सबै भव्य नगरहरू—फिर्ता लिन थालिसकेको थियो।

Get new pieces by emailNepali and English, whenever there is something worth sending. No spam.

Subscribe

Comments

Comments

Recent posts

Archive & Series

Loading…

Archives

Most read

Tags