बासभ

बासभ

@naharchowck

ImmunotherapyMolecular BiologyOccasional WriterOccasional Photographer

Stories from history, science, and the in-between.

Still in search of sleep, sanity and the Shire.

A cage went in search of a bird.Kafka

बाढीदेखि खेतसम्म

Written by बासभ
New pieces by email, Nepali and English.Subscribe

एरिदुले कसरी मरुभूमिलाई मानव सभ्यतामा बदल्यो

बाढीदेखि खेतसम्म — एरिदु र सुमेरी सभ्यताको बिहानी

सुरुवातमा एउटा महाबाढी आएको थियो। एरिदु कुनै विजय वा आक्रमणको जगमा होइन, बाँच्ने सङ्घर्षको जगमा उभिएको थियो। बाढीपछिको समयमा मानिसहरूले नहर र माटोको सहारामा मरुभूमिको रूप नै बदलिदिए—अभावलाई भण्डारणमा र बाढीमैदानलाई लहलहाउँदो खेतमा रूपान्तरण गरे। दक्षिणी मेसोपोटामिया (Mesopotamia) को यही भूमिमा 'सभ्यता' भन्ने विचारले पहिलो पटक जरा गाडेको थियो।

छोटकरीमा

  • हिमयुगपछिको बढ्दो समुद्रले फारसको खाडीको उर्वर उपत्यका डुबाएपछि महाबाढीबाट विस्थापित समुदायहरू स.पू. ५,५०० सम्म दक्षिणी इराकमा आइपुगे।
  • स.पू. ५,४०० तिर स्थापित एरिदु मानव इतिहासकै पहिलो सहर बन्यो—जुन पर्खाल वा सेनाले होइन, सिँचाइ नहर र मन्दिरको व्यवस्थापकीय केन्द्रबाट आकार पाएको शान्त बस्ती थियो।
  • केवल माटो र नर्कटको भरमा सुमेरीहरूले मेहराबदार घर, ६० मा आधारित गणित, पालजडित डुङ्गा र समृद्ध कृषि अर्थतन्त्र निर्माण गरे।
  • सभ्यताको बिहानीसँगै दासप्रथाजस्तो अँध्यारो पाटो पनि सुरु भयो, र पछि शक्तिको केन्द्र पवित्र एरिदुबाट उदयीमान महानगर उरुकतिर सर्‍यो।
सुमेर १: एरिदु काल — प्राचीन सिँचाइ नहर र एरिदुको मन्दिर थुम्को
सुमेर १: एरिदु काल—जहाँ सिमसारका छरिएका गाउँहरूले पहिलो पटक पवित्र नगर–राज्यको स्वरूप धारण गरे।

एरिदु: जहाँ आकाशबाट राजतन्त्र ओर्लियो

देवता एन्की (Enki) को मिथकअनुसार सुमेरी भाषा बोल्ने मानिसहरूको प्राचीन मातृभूमि 'दिल्मुन' (Dilmun) नामक देश थियो—इडेनको बगैँचाजस्तै पूर्णता, शान्ति र दैवी सुरुवातको भूमि। त्यहीँ देवता एन्कीले आफ्नै प्रतिरूपमा मानव जातिको सृष्टि गरेका थिए भनिन्छ। दिल्मुनलाई प्रायः आजको बहराइनसँग जोडिन्छ, जुन फारसको खाडी (Persian Gulf) को मध्यभागमा रहेको सानो टापु हो। तर अन्तिम हिमयुगको बेला फारसको खाडी आजको जस्तो थिएन। आज जहाँ नुनिलो पानीको विशाल फैलावट छ, त्यहाँ कुनै बेला एउटा होचो र उर्वर उपत्यका थियो, जहाँ जाग्रोस पर्वत (Zagros Mountains) बाट तल झरेका नवपाषाण युगका मानिसहरू बसोबास गर्थे भन्ने अनुमान गरिन्छ।

स.पू. १०,००० देखि ५,००० को बीचमा विश्वको तापक्रम करिब ५ देखि ७ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्दा उत्तरी गोलार्ध ढाकेर बसेका विशाल हिउँका तहहरू बिस्तारै पग्लन थाले। समुद्र माथि उक्लियो—सुरुमा सुस्त गतिमा, अनि पछि विध्वंसक वेगमा। विश्वभर समुद्र आजको सतहमा आइपुग्दासम्म यो अचम्मलाग्दो रूपमा १२० मिटर माथि उठिसकेको थियो। यदि त्यस बखत त्यो होचो उपत्यकामा मानिसहरू बसिरहेका थिए भने अघि बढ्दै गरेको पानी उनीहरूका लागि प्रलयजस्तै थियो: जङ्गलहरू डुबे, गाउँहरू बगे, र सम्पूर्ण समुद्री किनारहरू नै पानीमुनि विलुप्त भए।

बढ्दो बाढीको पानीले धकेल्दै लगेपछि ती विस्थापित समुदायहरू उत्तरतर्फ भित्री भूभागमा बसाइँ सरे। उनीहरूको जीवन उथलपुथल भयो, र तिनका कथाहरूमा महाबाढीको गहिरो छाप बस्यो। साँघुरिँदै गएको जमिनमा जनसङ्ख्या झन् बाक्लिँदै जाँदा उनीहरू अघि बढ्दो समुद्रभन्दा एक कदम अगाडि रहँदै बारम्बार नयाँ ठाउँमा सर्न र परिस्थितिअनुसार आफूलाई ढाल्न बाध्य भए। स.पू. ५,५०० सम्ममा यी आप्रवासीहरू—जसले पछि आफूलाई सुमेरी भनेर चिनाए—दक्षिणी इराकको सिमसार क्षेत्रमा आइपुगे। उनीहरूले आफूसँगै महाबाढीको पीडादायी स्मृति मात्र होइन, अद्भुत सिर्जनशीलता र प्राविधिक विरासत पनि लिएर आएका थिए।

युफ्रेटिस नदीको मुहाननजिकैको उर्वर मैदानमा प्रवेश गर्दा उनीहरूको भेट सेमिटिक भाषा बोल्ने मानिसहरूसँग भयो—अर्थात् अक्कादियन (Akkadians) हरूसँग, जो टिग्रिस नदी र उत्तरी उच्च समतल भूमिमा पहिले नै बसिसकेका थिए। अक्कादियनहरूले दक्षिणबाट आएका यी नयाँ आगन्तुकहरूलाई शत्रुका रूपमा होइन, सहयात्रीका रूपमा स्वागत गरे। त्यसपछिका शताब्दीहरूमा यी दुई संस्कृतिहरू आफ्ना दुई नदीजस्तै काँधमा काँध मिलाएर बाँचे—भाषा, आस्था र आविष्कारको सहजीवी आदानप्रदानमा।

सुमेरीहरूले स्थापना गरेको पहिलो सहर एरिदु थियो, करिब स.पू. ५,४०० तिर। 'सुमेरी राजाहरूको सूची' (The Sumerian King List) नामक एउटा विवादास्पद तर रोचक प्राचीन अभिलेखअनुसार एरिदु नै त्यो ठाउँ थियो, जहाँ "राजतन्त्र सबैभन्दा पहिले आकाशबाट ओर्लिएको थियो।" एरिदुको ठीक केन्द्रमा देवता एन्कीको मन्दिर उभिएको थियो, जुन सहरको प्रशासनिक केन्द्रसमेत थियो। पुजारीहरूले प्रारम्भिक प्रशासकको भूमिका निभाउँथे—भेटी र चढावाको हिसाब राख्थे, अन्नको भण्डारण व्यवस्थापन गर्थे र आपसी विवाद मिलाउँथे। ईसापूर्व पाँचौँ सहस्राब्दीको सुरुतिर झन्डै १०,००० जनसङ्ख्या पुगेको एरिदु सायद विश्वकै पहिलो वास्तविक सहर थियो। समयको यो गहिराइ बुझ्न एउटा सन्दर्भ काफी छ: जतिबेला एरिदुको जग हालिँदै थियो, त्यतिबेला साइबेरियाका कतिपय भेगमा भुत्ले म्यामथ (woolly mammoths) अझै घुमिरहेका थिए, र इजिप्टका पहिलो पिरामिडहरू बन्न अझै तीन हजार वर्ष बाँकी नै थियो।

अक्कादियनहरू मुख्यतः उत्तरतिर केन्द्रित रहे भने सुमेरीहरूले दक्षिणमा आफ्नो बलियो आधार बनाए। आउँदा कैयौँ सहस्राब्दीसम्म यी दुई समूह समानान्तर रूपमा बसे र सहर, मन्दिर, व्यापारिक मार्ग तथा देवी–देवतासमेत साझा गरे। उनीहरूका मिथकहरू मिसिए, लिपिले एक–अर्कालाई प्रभाव पार्‍यो र तिनका नियतिहरू आपसमा गाँसिए। यिनै दुई समुदायले मिलेर दुई नदीको बीचको भूमि—मेसोपोटामियामा—विश्वकै पहिलो सभ्यताको जग बसाले।

उबैद संस्कृतिलाई पछि पार्दै: पहिलो नगर–राज्यहरूको उदय

ई.सं. पहिलो शताब्दीको एउटा बेबिलोनियाली किंवदन्तीले 'ओआनेस' (Oannes) को कथा सुनाउँछ—आधा मान्छे र आधा माछाको स्वरूप भएको एउटा ज्ञानी जीव, जो समुद्रबाट बाहिर निस्केर मानव जातिलाई सभ्यताका सारा कला सिकाउँथ्यो। उसले अक्षर, विज्ञान, कृषि र वास्तुकलाको ज्ञान दियो—यहाँसम्म कि जमिन नाप्ने र सहर बसाउने जुक्तिसमेत सिकाएर फेरि समुद्रमै हाम फाल्यो। यो कथा पौराणिक भए पनि यसले मानव इतिहासको प्रारम्भिक चरणमा भएको एउटा वास्तविक र युगान्तकारी रूपान्तरणको स्मृति बोकेको छ।

सुरुवाती दिनमा खेतीपाती नदीका प्राकृतिक किनारहरूमा मात्र सीमित थियो। तर सुमेरीहरूले आफूसँगै उन्नत प्रविधि र नयाँ विचारहरू लिएर आए, जसले बिस्तारै सम्पूर्ण क्षेत्रको कायापलट गरिदियो। नहर खन्ने उनीहरूको दक्षताले मौसमी बाढीलाई विनाशको सट्टा समृद्धिको इन्जिनमा बदलिदियो। पानीको बहाव नियन्त्रण गर्न उनीहरूले नहर, तटबन्ध र बाँधहरूको एउटा जटिल सञ्जाल निर्माण गरे। यी कुनै सानोतिनो ग्रामीण कुलो थिएनन्; यी त दूरदर्शी योजना, सङ्गठित श्रम र साझा नेतृत्व माग गर्ने विशाल सार्वजनिक परियोजनाहरू थिए।

विश्वका पहिलो सहरहरू सुरक्षा पर्खाल वा राजदरबारबाट सुरु भएका थिएनन्। सिमसारका साना गाउँहरूलाई सहरमा बदल्ने शक्ति कुनै राजाको हुकुम वा देवताको वरदान थिएन—त्यो त सिँचाइ नहर थियो। ईसापूर्व छैटौँ सहस्राब्दीको अन्त्यतिर समुदायहरूले बाढीको पानीलाई पोखरी र खेतहरूतिर फर्काउन नहरहरू खन्न थाले। त्यो श्रम व्यवस्थापन गर्न नाइकेहरू चाहिन्थे; निरीक्षकहरूलाई हिसाब राख्न लिपिकहरू चाहिन्थे। त्यस बेला मुद्रा वा पैसाको चलन थिएन, तर कामदारहरूलाई अन्न, बियर र बासस्थानका रूपमा पारिश्रमिक दिनै पर्थ्यो।

यही व्यावहारिक व्यवस्थाबाट मानव इतिहासको पहिलो प्रशासनतन्त्र जन्मियो। पानीको स्पर्शले मरुभूमिमा हरियाली छायो। धुलाम्मे फाँटहरू उर्वर खेतमा बदलिए; दलदले सिमसारहरू व्यवस्थित सिँचित जमिन बने। सुमेरीहरूले एउटा कृत्रिम पारिस्थितिकी प्रणाली (artificial ecology) सिर्जना गरे—र त्यही जगमा विश्वका पहिलो नगर–राज्य (city-states) हरूको जन्म भयो।

स.पू. ४,५०० सम्म आइपुग्दा दक्षिणी मेसोपोटामिया साना सहरहरूको एउटा सुन्दर मोजेकजस्तै बनिसकेको थियो। हरेक सहरको केन्द्रमा एउटा मन्दिर हुन्थ्यो, जसले धार्मिक र आर्थिक दुवै भूमिका निभाउँथ्यो। एरिदु, उरुक (Uruk), उर (Ur), किश (Kish) र लगास (Lagash) जस्ता यी सहरहरू राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र भए पनि आध्यात्मिक र सांस्कृतिक रूपमा एउटै सूत्रमा बाँधिएका थिए। यिनको नेतृत्व 'एन्सी' (ensi) भनिने पुजारी–राजाहरूले गर्थे, जसलाई ज्येष्ठ नागरिकहरूको सभाले सल्लाह दिन्थ्यो—र प्रारम्भिक सुमेरी चित्रकलाहरूले देखाएअनुसार ती सभाहरूमा महिलाहरूको समेत सहभागिता हुन्थ्यो।

यो प्रारम्भिक सुमेरी समाज अचम्मलाग्दो रूपमा शान्त र सहकार्यमुखी थियो। उनीहरूका सहरमा किल्लाबन्दी वा पर्खाल थिएनन्; यस प्रारम्भिक कालखण्डमा युद्धका पुरातात्त्विक प्रमाणहरू बिरलै भेटिन्छन्। यी राज्यहरूबीचको सिमाना ढुङ्गाका पर्खाल होइन, सिँचाइ नहरहरू नै हुन्थे। यो सेना र पर्खालबिनाको सभ्यता थियो—जसले आक्रमणलाई होइन, सिँचाइलाई प्राथमिकता दियो। योद्धा राजाहरू र राज्यस्तरीय युद्धहरू सुरु हुन अझै दुई हजार वर्ष लाग्ने थियो।

सभ्यताका बीउ: मरुभूमिलाई खेतमा बदल्ने सुमेरी कल्पनाशीलता

सुमेरीहरू आफूलाई उङ साङ गिग गा (Uĝ saĝ gíg ga) अर्थात् 'कालो कपाल भएका मानिस' भन्थे, जसले उनीहरूलाई अक्कादियनहरूबाट अलग चिनाउँथ्यो। त्यस समयका शिलाचित्रहरूमा सामान्य स्त्री–पुरुषले भेडाको छालाको कछाड र तामा वा फलामका साधारण गहना लगाएको देखिन्छ। धनीहरू चाहिँ गाढा रङमा रङ्ग्याइएका ऊनी वस्त्र लगाउँथे र सुनका गहनाले सजाउँथे। उनीहरू टाउकोको माथि घुँघरिलो कपाल राख्थे र दुवै छेउमा छोटो काट्थे।

आउँदा केही सय वर्षमा आफ्नो सिर्जनशीलता र अनुशासनका बलमा सुमेरी संस्कृतिले पुरानो उबैद संस्कृतिलाई बिस्तारै ओझेलमा पार्‍यो। उनीहरूका मिथक, अनुष्ठान र प्रविधिले एउटा नयाँ पहिचान निर्माण गरे। 'इनान्नाका उपहारहरू' (The Gifts of Inanna) नामक एउटा प्राचीन सुमेरी ग्रन्थले देवी इनान्नाले आफ्ना पिता एन्कीबाट सभ्यताका सारा साधन र कला कसरी प्राप्त गरिन् भन्ने वर्णन गर्छ:

"पवित्र इनान्नाले सिकर्मीको कला पाइन्, तामाको कालिगडको कला पाइन्, लिपिकको कला पाइन्, भवन निर्माताको कला पाइन्... पवित्र इनान्नाले विवेक र गोठालाको जस्तो करुणामय हृदय पाइन्।"

यो केवल काव्यात्मक कल्पना मात्र थिएन; मिथकअनुसार इनान्नाले ती सारा रहस्य सुमेरका मानिसहरूलाई सुम्पिइन्। ढुङ्गा र काठको पहुँच लगभग नभएको ठाउँमा उनीहरूले जे उपलब्ध थियो—प्रशस्त माटो र नर्कट—त्यहीबाट चमत्कार गरे। तिनै साधारण सामग्रीबाट उनीहरूले हरेक थोक बनाए: खाना पकाउने भाँडा, हँसिया, सङ्गीतका बाजागाजा, यहाँसम्म कि लेख्ने पाटीहरूसमेत। सुमेरीहरूले हलो, गाडाको पाङ्ग्रा र धातुकर्मको आविष्कार वा परिष्कार गरे। उनीहरूले ऊन काते, कपडा रङ्ग्याए र बियर बनाए। उनीहरूले सुस्त घुम्ने कुमालेको चक्र विकास गरे र आकर्षक माटाका भाँडाहरू बनाए। एरिदु काल (स.पू. ५,४००–३,५००) मा यी भाँडाहरूमा ज्यामितीय बुट्टाहरू निकै मिहिन ढङ्गले कोरिएका हुन्थे, जुन पछि उरुक काल (स.पू. ३,५००–२,४००) मा पुग्दा बिस्तारै सरल र सादा हुँदै गए।

उनीहरूले नर्कट बाँधेर पालजडित डुङ्गाका ढाँचा र घरका छत बनाए। माटोलाई पोलेर इँटा बनाउन सिके र तिनैबाट घर, मन्दिर र सार्वजनिक भवनहरू खडा गरे। उनीहरूको वास्तुकलामा रूप र उपयोगिताको अद्भुत सन्तुलन देखिन्थ्यो। काँचो तथा पोलेको इँटाबाट बनेका घरहरूमा प्रायः भित्री चोक, जटिल मेहराब, गुम्बजदार छाना र घुमाउरो छत भएका कक्षहरू हुन्थे। सहरका मुख्य मन्दिरहरू समथर मैदानमाथि अग्लो चौतारामा बनाइन्थे र तिनै सहरका सबैभन्दा अग्ला तथा भव्य संरचना हुन्थे—जसले पवित्र आस्थास्थल र प्रशासनिक केन्द्र दुवैको चिनारी दिन्थे।

उनीहरूले आफूसँगै सङ्गीतका यस्ता बाजाहरू पनि लिएर आए, जसका धुनहरू हामी आज पनि आंशिक रूपमा पुनर्संरचना गर्न सक्छौँ। अनि उनीहरूले यस्तो गणितको आविष्कार गरे, जुन आज पनि हाम्रो जीवनको हिस्सा बनेको छ। मानव हातका औँलाका जोर्नीहरूलाई सङ्ख्या प्रणालीमा ढाल्ने पहिलो जाति यिनै थिए। उनीहरूको ६० मा आधारित सङ्ख्या प्रणाली आज पनि वृत्तको ३६० डिग्री, एक घण्टाको ६० मिनेट र एक मिनेटको ६० सेकेन्डमा बाँचिरहेको छ। वास्तविक लेखनकलाको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि नै सुमेरीहरूले अन्न, भेडा र तेलको परिमाणको हिसाब राख्न माटाका गोटी र टोकनहरू प्रयोग गर्थे। त्यसपछिका शताब्दीहरूमा उनीहरूले जोड, घटाउ र गुणनको विधिसमेत विकास गरे।

वातावरणीय कठिनाइका बाबजुद प्रारम्भिक सुमेरीहरूको खानपान निकै विविध र पोसिलो थियो—सम्भवतः पछिल्लो काँस्य युग (Bronze Age) को भन्दा पनि उत्कृष्ट। उनीहरू गहुँ, कोदो, मुसुरो, केराउ, खजुर र अनार फलाउँथे। दूध र चिजका लागि बाख्रा र भेडा पाल्थे अनि सिमसारबाट माछा मार्थे। खाद्यान्नको यो प्रचुरताले केवल पेट मात्र भरेन, सामाजिक स्थिरता र जनसङ्ख्या वृद्धिमा पनि ठूलो टेवा दियो। यही अन्न, गेडागुडी, तरकारी र माछाको बचत निर्यात गर्दै ईसापूर्व तेस्रो सहस्राब्दीको मध्यतिर उर (Ur) जस्तो सहर विश्वव्यापी समुद्री व्यापारको अग्रणी केन्द्र बन्न सफल भयो।

तर त्यो प्राचीन मिथकमा एन्कीले आफ्नी छोरी इनान्नालाई ज्ञान र सद्बुद्धिका उपहार मात्र दिएनन्; उनले अरू अँध्यारा उपहारहरू पनि थमाए। सभ्यताको बिहानीमै अन्धकार र बर्बरताले पनि जरा हाल्न थालिसकेको थियो:

"पवित्र इनान्नाले छलछाम र विद्रोही भूमिहरू पाइन्। पवित्र इनान्नाले वीरता, शक्ति, दुष्टता, सहरहरूको लुटपाट र विलापको सिर्जना पाइन्।"

एरिदुको उत्कर्षकालमै मानव इतिहासको एउटा अत्यन्तै दुःखद अध्यायले आकार लिन थाल्यो—दासश्रमको प्रयोग। सुमेरी सहरहरूले वरपरका पहाडी भेगबाट स्त्री–पुरुषहरूलाई बन्दी बनाएर ल्याउँथे र आफ्नो बढ्दो अर्थतन्त्र धान्न दासका रूपमा खटाउँथे।

अर्को कदम: महानगरको उदय र उरुकतिरको यात्रा (उरुक काल: स.पू. ३,५००–२,४००)

शताब्दीहरू बित्दै जाँदा एरिदुको धार्मिक पवित्रता त कायमै रह्यो, तर ईसापूर्व चौथो सहस्राब्दीको मध्यतिर आइपुग्दा उरुकजस्ता विशाल महानगरहरूले यसलाई बिस्तारै छायामा पार्न थाले। तैपनि मन्दिरहरू अग्ला जिगुरात (ziggurats) मा बदलिनुअघि र मौखिक मिथकहरू लिखित महाकाव्य बन्नुअघि, एरिदुजस्तै थलोहरूमा नै सभ्यताको मूल वास्तुकला पहिलो पटक परिकल्पना गरिएको थियो। कुनै भव्य शाही घोषणाबाट होइन, बरु नहर खन्ने निरन्तरको श्रम, माटाको इँटा पार्ने धैर्य र इतिहासमा पहिलो पटक एउटै थलोमा अडेर बस्ने अठोट गरेका मानिसहरूको सामूहिक प्रयासबाट। दक्षिणी मेसोपोटामियाको एउटा सिमसार कुनाबाट यी कालो कपाल भएका मानिसहरूले केवल बस्नलायक संसार मात्र बनाएनन्, मानव सभ्यताको पहिलो नक्सा नै कोरिदिए।

एरिदु केवल मानिसहरू बस्ने एउटा थलो मात्र थिएन; यो त उनीहरूले सङ्गठन गर्ने, मिथक बुन्ने र इतिहास सम्झने केन्द्र थियो। शक्तिको केन्द्र पछि उरुकतिर सरे पनि—जहाँ लेखनकला र विशाल वास्तुकलाको विस्फोटक विकास हुने थियो—सुमेरीहरूको कल्पना र स्मृतिमा एरिदु सधैँ जीवित रह्यो। पछि गिल्गामेशको महाकाव्य (Epic of Gilgamesh) आउने थियो, भाषाहरूको विविधता र भ्रम आउने थियो, करका लेखाजोखा र भिजेको माटोमा कोरिएका गाथाहरू आउने थिए। तर एरिदुमा हामी अझै शान्त र मौलिक क्षण देख्छौँ—त्यो क्षण, जब मानव जीवन छरिएका गाउँहरूको सीमा नाघेर एउटा पवित्र केन्द्रमा प्रवेश गर्‍यो।

उरुकले माटाका पाटीमा आफ्नो नाम इतिहासमा कोर्नुभन्दा धेरै अघि एरिदु युफ्रेटिसको किनारमा एक्लै उभिएको थियो—होचो, प्राचीन र आधा स्मृतिमा हराएझैँ। हजारौँ वर्षपछि पनि सुमेरी राजाहरूले आफ्ना वंशावली र राजसूचीमा सबैभन्दा पहिले एरिदुकै नाम लेख्थे। उनीहरूको मनमा, र उनीहरूका मिथकमा, सबै कुराको सुरुवात यहीँबाट भएको थियो।

Get new pieces by emailNepali and English, whenever there is something worth sending. No spam.

Subscribe

Comments

Comments

Recent posts

Archive & Series

Loading…

Archives

Most read

Tags