भकभकाउने विद्वान् सम्राट्ले सिजरले नसकेको काम कसरी पूरा गरे — र पराजित भएर बस्न नमान्ने टापुमा के भयो
उनको नाम ह्यानिबल बार्का (Hannibal Barca) थियो, र रोमलाई ध्वस्त पार्न निस्किँदा उनी जम्मा उनन्तीस वर्षका थिए। स.पू. २१८ को शरद ऋतुमा उनले स्पेनको तटस्थित कार्टाजेनामा एउटा विशाल सेना जम्मा गरे—करिब नब्बे हजार पैदल सैनिक, बाह्र हजार घोडचढी र सैंतीस वटा युद्धहात्ती।
त्यसपछि उनले त्यो सेनालाई पूर्वतिर पाइरेनिस पहाड पार गराए, दक्षिणी गलका शत्रु जनजातिहरूको भूमि छिचोले र हिउँदको पहिलो हिउँ खस्न थाल्दै गर्दा आल्प्स (Alps) पर्वत उकाले। कार्थेजबाट आउने कुनै पनि खतरा समुद्रबाटै आउँछ भनेर ढुक्क बसेका रोमनहरू आफ्ना गुप्तचरको खबर पत्याउनै सकेनन्। हिउँदमा कोही आल्प्स पार गर्दैन। त्यत्रो सेना लिएर त झन् कसैले आल्प्स पार गर्दैन। त्यो व्यवस्थापकीय रूपमा असम्भव र रणनीतिक रूपमा पागलपन थियो।
ह्यानिबलले पन्ध्र दिनमै त्यो पार गरिदिए।
छोटकरीमा
- ह्यानिबलका युद्धहात्तीबाट रोमले एउटा गहिरो पाठ सिक्यो—नामसमेत थाहा नभएको अज्ञात हतियारको त्रासले कुनै पनि सेनाको पङ्क्ति तोडिदिन्छ। अढाई सय वर्षपछि रोमले त्यही पाठ ब्रिटेनमा प्रयोग गर्यो।
- भकभकाउने मूर्ख भनेर गिज्याइएका सम्राट् क्लडियसले सन् ४३ मा औलस प्लटियसको नेतृत्वमा चार लिजन सेना ब्रिटेन पठाए।
- क्लडियस जम्मा सोह्र दिन ब्रिटेनमा बसे र टेम्स नदीको किनारमा कवच लगाएको युद्धहात्ती उभ्याए; एघार ब्रिटिस राजाहरूले बिनायुद्ध आत्मसमर्पण गरे।
- टेम्सको दलदलबाट लन्डिनियम (Londinium) प्रान्तको व्यापारिक केन्द्र बन्यो, जसलाई सीधा रोमन सडकहरूले जोडे।
- सन् ६० वा ६१ मा आइसेनी रानी बुडिका (Boudica) ले क्यामुलोडुनम, लन्डिनियम र भेरुलामियम जलाएर खरानी बनाइन्, यद्यपि अन्ततः रोमले उनको विद्रोह दमन गर्यो।
१. लुकानियन गोरु
| स.पू. २१८ मा ट्रेबियाको युद्धमा रोमन सैनिकहरूले पहिलो पटक ह्यानिबलका युद्धहात्तीको सामना गरे—जसलाई उनीहरू ‘लुकानियन गोरु’ भन्थे। |
इटालीभित्रै शत्रु पसिसकेको देखेर तयारै नभएको रोम हडबडायो। त्यसपछिका दुई वर्षमा रोमले एकपछि अर्को विनाशकारी पराजय बेहोर्यो—टिसिनस नदीमा, ट्रेबियामा र त्रासिमेने तालमा। आफ्नै भूमिमा हार्नु के हो भनेर कहिल्यै थाहा नपाएको गणतन्त्र थर्कियो।
तर स.पू. २१८ को कठ्याङ्ग्रिने डिसेम्बरमा ट्रेबिया नदीको किनारमा रोमनहरूले यस्तो चिज देखे, जसले पुस्ताँसम्म उनीहरूको सैन्य सोचलाई झस्काइरह्यो। नदीको कुहिरो चिर्दै ह्यानिबलको पाखाबाट रोमन सैनिकहरूतिर यस्तो जीव दौडिँदै आयो, जसका लागि उनीहरूसँग नामसमेत थिएन। त्यो बिहान हिउँ जस्तो चिसो ट्रेबिया नदी तरेर गएका रोमन सैनिकहरूले ती विशाल जन्तुका किस्सा त सुनेका थिए, तर कसैले कहिल्यै देखेका थिएनन्। ग्रिक भाषाबाट सापट लिइएको एलेफास (elephas) भन्ने शब्द त थियो, तर सामान्य किसान परिवारबाट आएका धेरैजसो रोमन सैनिकहरूले तिनलाई सोझै ‘लुकानियन गोरु’ (Lucanian oxen) भन्थे। किसानको छोरालाई ‘हात्ती’ शब्दले केही अर्थ दिँदैनथ्यो; लुकानियाको गोरु भने उसले कम्तीमा कल्पना गर्न सक्थ्यो।
तर युद्धभूमिमा ऊतिर दौडिँदै आएको प्राणी गोरु जस्तो पटक्कै थिएन।
हरेक जीवको काँध नै मान्छेभन्दा दोब्बर अग्लो थियो। तिनको पिठ्यूँमा काठका मचान बाँधिएका थिए, जहाँ धनुर्धारी र भाला फ्याँक्ने सैनिकहरू बसेका थिए। ती चिच्याउँदा यस्तो आवाज निस्कियो, जसको तुलना गर्ने कुनै सन्दर्भ रोमनहरूसँग थिएन—तुरही र जिउँदो गर्जनबीचको एउटा डरलाग्दो स्वर, जुन सारा युद्धभूमिमा गुन्जियो। मान्छेले बनाएका हरेक हतियारविरुद्ध तालिम पाएका रोमन घोडचढीका घोडाहरू एकैछिनमा भाँडिए। तिनीहरूलाई थाम्नै सकिएन। घोडाहरू घुमेर भागे, सँगै आफ्ना सवारहरूलाई पनि लिएर भागे, र पाखाको त्यही भत्काइले धारिलो छुरीले सिलाइ चिरेझैँ रोमन सेनाको पङ्क्ति ह्यानिबलका पैदल सैनिकका लागि खोलिदियो।
रोमले त्यो दिन हजारौँ सैनिक गुमायो। अवस्था उल्ट्याउनुअघि उसले अरू दसौँ हजार गुमाउनुपर्यो। तर रोमले सिक्यो। रोमन सेनाले आफ्ना घोडाहरूलाई हात्तीसँग अभ्यस्त बनाउन थाल्यो, हात्तीलाई तितरबितर पार्ने र घेरा हाल्ने रणनीति बनायो, र बुझ्यो कि जतिसुकै भयानक भए पनि ती प्राणी आगो, पीडा र घाइते भएपछि आफ्नै पक्षतिर फर्कने त्रासबाट कमजोर हुन्छन्। एक समय अलौकिक हतियार जस्तो लागेको त्यो प्राणी समयक्रममा समाधान गर्न सकिने अर्को एउटा समस्या मात्र बन्यो।
रोमले त्यो समस्या सुल्झायो। रोमले सधैँ अन्ततः समस्या सुल्झाउँथ्यो।
तर त्यो हिउँदे बिहानदेखि रोमले एउटा पाठ कहिल्यै बिर्सेन: नामसमेत थाहा नभएको हतियारको सामना गर्नुभन्दा ठूलो त्रास अरू केही हुँदैन। अज्ञातको भय जब खुला छोडिन्छ, त्यसले तरबार र भालाले कहिल्यै तोड्न नसकेको पङ्क्ति एकैचोटि भाँचिदिन्छ।
अढाई शताब्दीपछि रोमले त्यही पाठ आफैँ प्रयोग गर्यो।
२. भकभकाउने सम्राट् र अधुरो टापु
| सम्राट् क्लडियस — परिवार र सिनेटले पाखा लगाएका विद्वान् सम्राट्, जसले सन् ४३ मा ब्रिटेन जितेर आफ्नो सत्ता बलियो बनाए। |
सन् ४१ को हिउँदमा क्यालिगुलाको हत्यापछि दरबारमा मच्चिएको कोलाहलमा ज्यान जोगाउन पर्दापछाडि लुकेर थरथर काँपिरहेका एक मान्छेलाई प्रेटोरियन गार्डले घिसारेर बाहिर निकाल्यो र रोमको सम्राट् घोषणा गरिदियो।
उनको नाम क्लडियस (Claudius) थियो। उनी पचास वर्षका थिए, लङ्गडाएर हिँड्थे र यति भकभकाउँथे कि सकेसम्म सार्वजनिक रूपमा बोल्नै चाहँदैनथे। उनकी हजुरआमा लिभियाले उनलाई ‘प्रकृतिले अधुरो छाडेको मान्छे’ भनेकी थिइन्। उनकी आमा एन्टोनियाले उनलाई राक्षस भन्थिन् र कसैलाई मूर्ख भन्नुपर्दा क्लडियसकै नाम लिन्थिन्। दशकौँसम्म रोमको राजनीतिक वर्गले उनलाई पाखा लगाएर राख्यो—उनी कसैका लागि खतरा छैनन् भनेर सबै ढुक्क थिए।
कसैले एउटा कुरा याद गरेन: क्लडियसले ती दशकहरू रोमकै सबैभन्दा विद्वान् मान्छे बन्नमा खर्चिएका थिए। देवी–देवता बन्ने ढोङ गर्ने क्यालिगुलाले नबुझेको कुरा क्लडियसले बुझेका थिए—रोमन सम्राट्को अधिकार सैन्य प्रतिष्ठाको जगमा टिक्छ, र उनको आफ्नै जग खतरनाक रूपले पातलो छ।
उनलाई एउटा विजय चाहिएको थियो। अकाट्य विजय। उनले उत्तरतिर, च्यानल पारि हेरे—पश्चिमी साम्राज्यको त्यही एउटै प्रस्ट अधुरो कामतिर: त्यो टापु, जसले सिजरलाई अपूरो र क्यालिगुलालाई हास्यास्पद बनाएको थियो; गलको तटबाट जम्मा एक्काइस माइल टाढा, सफा दिनमा आँखैले देखिने, तर अझै अपराजित र अरोमन।
अब धेरै समय बाँकी थिएन।
सन् ४३ को वसन्तमा चार अनुभवी लिजनहरू गलको तटमा जम्मा भए—सेकेन्ड अगस्टा, नाइन्थ हिस्पान, फोर्टिन्थ जेमिना र ट्वान्टिएथ भ्यालेरिया भिक्ट्रिक्स। अनुभवी सेनापति औलस प्लटियस (Aulus Plautius) को नेतृत्वमा तिनीहरूले च्यानल पार गरे, केन्टको तटमा उत्रिए, दलदल छिचोल्दै लडे र मेडवे नदीको किनारमा दुई दिनसम्म चलेको भीषण युद्धमा ब्रिटन जनजातिहरूको गठबन्धन तोडिदिए। तिनीहरू टेम्स नदीसम्म पुगे—अनि रोकिए। र पर्खिए।
तिनीहरू सम्राट्लाई पर्खिरहेका थिए।
क्लडियस ठ्याक्कै सोह्र दिनका लागि ब्रिटेन आए। उनले थप सेना, प्रेटोरियन रक्षकहरू र विशेष रूपमा बनाइएका जहाजमा च्यानल पार गराएर ल्याइएको कवचयुक्त युद्धहात्ती सँगै ल्याए। टेम्स नदीको उत्तरी किनारमा उभिएका ब्रिटनहरूले जीवनमा कहिल्यै हात्ती देखेका थिएनन्। आफूले के देखिरहेको छु भनेर भन्न उनीहरूसँग न कुनै शब्द थियो, न कुनै कथा, न कुनै चेतावनी—टापुको सारा स्मृतिमा त्यस्तो कुनै कुरा थिएन जसले नदीको कुहिरो चिर्दै, धर्ती थर्काउँदै र शरदको हावा चिर्ने गरी चिच्याउँदै आइरहेको त्यो विशाल प्राणीका लागि तिनीहरूलाई तयार पार्न सकोस्।
"प्रतिरोधको सारा विचार त्यहीँ मर्यो। त्यस दिन टेम्सको किनारमा थप एउटै प्रहार नहुँदै एघार ब्रिटिस राजाहरूले आत्मसमर्पण गरे। नीलो रङ पोतेका योद्धाहरूको युग समाप्त हुँदै थियो। ढुङ्गाका सहरहरूको युग सुरु हुनै लागेको थियो।"
३. आत्मसमर्पण — र नझुकेको उत्तर
| सन् ४३ देखि ८४ सम्म ब्रिटेनमा रोमन सैन्य अभियानहरूको नक्सा — दक्षिणमा छिटो नियन्त्रण, उत्तरमा कठिन प्रतिरोध। |
दक्षिणी जनजातिहरूको पतन छिटो र रोमन मापदण्डअनुसार तुलनात्मक रूपमा सफा रह्यो। घुँडा टेक्ने राजाहरूलाई आफ्नो पदवी, जमिन र केही सम्मान जोगाइराख्न दिइयो—सर्त यति मात्र थियो कि तिनीहरूले कर तिर्नुपर्थ्यो, रोमन प्रशासनसँग सहकार्य गर्नुपर्थ्यो र झमेला खडा गर्नु हुँदैनथ्यो। रोम यस्ता कुरामा व्यावहारिक थियो। महँगो, रक्तरञ्जित र सबैका लागि झन्झटिलो लामो प्रतिरोधभन्दा सोझो समर्पण सधैँ उत्तम मानिन्थ्यो।
तर जब लिजनहरू झन् उत्तर र पश्चिमतर्फ अघि बढे, रोमको ‘सभ्य बनाउने’ अभियान भूगोल र मान्छे दुवैको कडा पर्खालमा ठोक्कियो। समथर र उर्वर दक्षिणबाट जति टाढा गयो, जमिन उति नै कठोर हुँदै गयो—र सँगै त्यहाँका मान्छे पनि।
रोमनहरूले क्यालेडोनिया (Caledonia) भन्ने भूभाग—आजको स्कटल्यान्ड—मा भूबनोट उबडखाबड पहाड, झाडी र अँध्यारा तालहरूमा बदलियो, जसले रोमन सैन्य संरचनालाई सिंगै निलिदिन्थ्यो। उत्तरी जनजातिहरूले यस्तो गुरिल्ला युद्ध लडे कि खुला मैदानको लडाइँका लागि बनेको अनुशासित रोमन लिजन सुस्त र भारी देखियो। तिनीहरू प्रहार गर्थे र गायब हुन्थे। आफूले थाम्न नसक्ने ठाउँमा आगो लगाइदिन्थे। रोमले हराउन जानेको शत्रु जस्तो व्यवहार गर्न तिनीहरूले अस्वीकार गरे।
रोमनहरूले हिसाबकिताब गरे र नाफा–घाटा मिलेन। सुदूर उत्तर कब्जा गरेर राख्न लाग्ने जनशक्ति र धनको खर्च त्यो भूमिबाट आउने कर वा स्रोतभन्दा कैयौँ गुणा बढी थियो। सुटुक्क एउटा सीमा तय गर्ने निर्णय गरियो—र त्यो सीमाभन्दा दक्षिणमा निर्माण सुरु गर्ने।
तर ब्रिटानियाको नयाँ प्रान्तभित्रै पनि जङ्गलका नीलो रङ्गिएका छायाहरूको हिसाब रोमसँग अझै सकिएको थिएन।
४. लन्डिनियम — दलदलमाथि उठेको सहर
| लन्डिनियम (रोमन लन्डन) — टेम्स नदीको दलदले किनारबाट एकै पुस्तामा प्रान्तको चम्किलो व्यापारिक महानगर बन्यो। |
रोमन बुट दरिलोसँग टेकिएपछि ब्रिटिस भूबनोटमा आएको रूपान्तरण साँच्चै अचम्मलाग्दो थियो। रोमनहरू इतिहासकारहरूले ‘सहरीकरणको धर्म’ भन्ने विश्वासमा चल्थे—एउटा गहिरो, झन्डै धार्मिक धारणा कि वास्तविक सभ्यता ढुङ्गाका व्यवस्थित पर्खालभित्रका सहरमा मात्र बाँच्न सक्छ। गोलाकार झुप्रो, पहाडी किल्ला र पवित्र जङ्गल उनीहरूका नजरमा सभ्यता थिएनन्, सभ्यताको अभाव थिए। र रोम अकल्पनीय गतिमा त्यो अभाव भर्न थाल्यो।
यसको सबैभन्दा स्पष्ट रूप टेम्स नदीको उत्तरी किनारको एउटा सानो दलदले बस्तीमा देखियो—त्यस्तो ठाउँ जहाँ नदी पुल हाल्न मिल्ने गरी साँघुरो थियो र ठूला समुद्री जहाज आउन मिल्ने गरी गहिरो। रोमनहरूले त्यसलाई लन्डिनियम (Londinium) भने। एकै पुस्ताभित्र त्यो हिलो र दलदलबाट उठेको संगमरमर, टायल र इँटाको चम्किलो महानगर बन्यो—सारा प्रान्तको धड्किने व्यापारिक मुटु।
सुरुमा सडक बने—सधैँ पहिले सडक नै बन्थे। रोमनहरू बुझ्थे: छिटो ओहोरदोहोर गर्न नसकिने प्रान्त थामेर राख्न सकिँदैन। भूबनोटको कुनै पर्वाह नगरी इन्जिनियरको कठोरतासाथ उनीहरूले टापुभरि सीधा पक्की सडकहरू खने, जसले नयाँ सहर र सैन्य किल्लाहरूलाई ढुङ्गाको यस्तो सञ्जालमा जोड्यो जसमा ब्रिटेन दुई हजार वर्षपछि पनि हिँडिरहेको छ। तिनै सडक हुँदै सैनिक, कर अधिकृत, व्यापारी र ज्ञात संसारभरका मालसामान बग्न थाले।
दोस्रो शताब्दीसम्म आइपुग्दा एक ब्रिटन लन्डिनियमको पक्की सडकमा हिँडेर स्पेनको जैतुनको तेल, गलको मदिरा र हजारौँ माइल टाढा भारतको तटबाट आएको मरिच किन्न सक्थ्यो। उनीहरू ढुङ्गाका रङ्गमञ्च जान सक्थे, खम्बाहरूले घेरिएका फोरममा व्यापार गर्न सक्थे र कुँदिएका धाराबाट तातो पानी झर्ने विशाल सार्वजनिक स्नानागारमा डुब्न सक्थे।
धनी घरहरूको भुइँमुनि रोमनहरूले हाइपोकस्ट (hypocaust) भन्ने प्रणाली जडान गरेका थिए—तलको भट्टीबाट तातो हावा बग्ने नालीहरू, जसले ब्रिटेनको कठोर जाडोभरि ढुङ्गाको भुइँ न्यानो राख्थे। हजारौँ वर्षसम्म काठ र माटोका गोलाकार घरमा जाडोले काँप्दै बसेका मानिसहरूका लागि यो केवल सुविधा मात्र थिएन; यो मानव जीवन कस्तो हुन सक्छ भन्ने अर्कै कल्पना थियो।
५. कर, अधीनता र सुस्त रूपान्तरण
तर सुविधा र अधीनता प्रायः एउटै पोकोमा आउँछन्।
रोमन प्रशासनले प्रान्तले आफ्नै खर्च आफैँ उठाओस् भन्ने चाहन्थ्यो—र ब्रिटानियाले उठायो पनि। जमिनमा, व्यापारमा र पैतृक सम्पत्तिमा कर लगाइयो। रोमन अधिकारीहरू—जो सधैँ इमानदार वा निष्पक्ष हुँदैनथे—यति दक्षतासाथ कर असुल्थे कि जनजातीय ब्रिटनहरूले त्यस्तो प्रणाली कहिल्यै भोगेका थिएनन् र सधैँ मन पराएका पनि थिएनन्। पुस्ताँदेखि जनजातिको साझा रहेको जमिन नापियो, मूल्याङ्कन गरियो र कर लगाइयो। पहिले युद्ध र उदारताबाट वफादारी कमाउने मुखियाहरू अब हजारौँ माइल टाढाको सहरमा, यो टापु कहिल्यै नदेखेका मान्छेहरूले बनाएको कर्मचारीतन्त्रभित्र अल्झिन बाध्य भए।
रोमनकरणको दबाब सधैँ हिंसात्मक हुँदैनथ्यो। प्रायः त्यो अझ सूक्ष्म र धेरै अर्थमा अझ गहिरो हुन्थ्यो—जितेर होइन, बिस्तारै विस्थापित गरेर पुराना परम्परा रित्याउने प्रक्रिया।
ब्रिटिस जनजातीय समाजका बौद्धिक र आध्यात्मिक मेरुदण्ड मानिएका ड्रुइडहरूलाई योजनाबद्ध रूपमा दमन गरियो। उनीहरूका पवित्र जङ्गल जलाइए। कहिल्यै नलेखिएका मौखिक परम्पराहरू बिस्तारै हराउन थाले। व्यापारमा, प्रशासनमा र रोमनसँग सहकार्य गर्ने कुलीनहरूका छोराछोरीको बोलीमा ल्याटिन भाषा छिर्यो—जसले आफ्ना छोराहरूलाई रोमन स्कुल पठाए र टोगो (toga) लगाएर फर्किएको देखे।
केही ब्रिटनहरू रोमको शासनमा अत्यन्तै धनी भए। उनीहरूले मोजाइक भुइँ भएका सहरिया घर बनाए, नयाँ अर्थतन्त्रमा व्यापार गरे र प्रशासनिक रूपमा सबै अर्थमा रोमन बने। अरूहरू भने किनाराबाट हेरिरहे—जमिन खोसिएका जनजाति, करले कङ्गाल बनेका परिवार, पदवीको खोक्रो नाटक मात्र बाँकी राखेर वास्तविक शक्ति खोसिएका राजाहरू—र तिनीहरू भित्रभित्रै सल्किँदै गए।
आक्रमणको सत्र वर्षपछि, त्यो भित्रभित्रै सल्केको आगो दन्कियो।
६. बुडिका — आगोकी रानी
| वेस्टमिन्स्टर, लन्डनमा रहेको रानी बुडिका र उनका छोरीहरूको प्रसिद्ध रथ–मूर्ति। |
उनको नाम बुडिका (Boudica) थियो—आजको नर्फोक क्षेत्रको आइसेनी (Iceni) जनजातिका रानी—र उनी सुरुमै रोमकी शत्रु थिइनन्। उनका पति प्रासुटागस रोमका अधीनस्थ राजा थिए—घुँडा टेक्ने, कर तिर्ने र नाममात्रको शासन गर्दै रोमलाई वास्तविक शासन चलाउन दिने सहकार्यकारी शासकहरूमध्ये एक। मर्ने बेलामा उनले आफ्नो राज्य आधा आफ्ना दुई छोरी र आधा रोमन सम्राट्को नाममा छोडिदिए—परिवारको सुरक्षाका लागि गरिएको एउटा कूटनीतिक सम्झौता।
रोमले त्यो इच्छापत्र पूर्ण रूपमा लत्याइदियो। शाही अधिकारीहरूले आइसेनीको भूमि युद्धमा जितेझैँ कब्जा गरे, बुडिकालाई सार्वजनिक रूपमा कोर्रा हाने र उनका छोरीहरूमाथि अत्याचार गरे। यो केवल क्रूरता मात्र थिएन; यो एउटा विनाशकारी राजनीतिक भूल थियो।
बुडिकाले जनजातिहरूलाई एकताबद्ध गरिन्—आइसेनी, ट्रिनोभान्टेस र आफ्नै पीडा बोकेर बसेका अरू धेरैलाई—र तिनलाई एउटा सेनामा बदलिन्। प्राचीन स्रोतहरूले उनलाई अग्ली र डरलाग्दी बताएकी छन्, कम्मरसम्म झर्ने बाक्लो रातो कपाल र चट्याङ जस्तो गर्जने आवाज, जसले हजारौँ मानिसलाई एकैछिनमा शान्त पार्न सक्थ्यो। प्रान्तभरि छरिएर बसेका रोमनहरू अलिकति पनि तयार नभएको बेला उनले आफ्नो गठबन्धनलाई भीषण क्रोधसहित दक्षिणतिर डोर्याइन्।
पहिले क्यामुलोडुनम (Camulodunum)—आजको कोल्चेस्टर, ब्रिटेनको पहिलो रोमन राजधानी—ढल्यो र जलेर खरानी भयो। मद्दतका लागि आएको रोमन पैदल फौज झन्डै अन्तिम सैनिकसम्म सखाप भयो। त्यसपछि न पर्खाल न पर्याप्त सेना भएको लन्डिनियमलाई रोमन गभर्नरले आफ्नै भाग्यको भरोसामा छाडेर हिँडे। बुडिकाको सेना सहरमा पस्यो र यसरी जलायो कि आज पनि पुरातत्त्वविद्हरू आधुनिक लन्डनको सडकभन्दा कैयौँ मिटरमुनि गाढा रातो खरानीको एउटा स्पष्ट पत्र भेट्छन्—सन् ६० वा ६१ को एउटै दिउँसोको भौतिक दाग।
त्यसपछि भेरुलामियम (आजको सेन्ट अल्बान्स) जल्यो। जब रोमन गभर्नर गायस सुएटोनियस प्लिनियसले आफ्ना लिजनहरू घुमाएर बुडिकासँग लडाइँ गर्न ठाउँ छाने—एउटा साँघुरो भञ्ज्याङ, जसले बुडिकाको विशाल सङ्ख्याको फाइदा निस्तेज पारिदियो—त्यतिबेलासम्म तीन सहरमा गरी सत्तरीदेखि असी हजार मानिस मारिइसकेका थिए।
| ट्राजनको स्तम्भमा कुँदिएको रोमन लिजनको अनुशासित संरचना—यही चिसो सैन्य कौशलले बुडिकाको विशाल फौजलाई साँघुरो मैदानमा रोकेको थियो। |
लडाइँ आफैँमा अत्यन्तै व्यवस्थित थियो। रोमनहरू आफ्नो ठाउँमा अडिग रहे, ब्रिटनहरूको पहिलो आवेग आफ्नै ढालको पर्खालमा ठोक्किएर थाक्न दिए, अनि शताब्दियौँदेखि यही काम गर्दै आएका सैनिकको चिसो सटीकतासाथ अघि बढे। पछाडि आफ्नै गाडाहरूले थुनिएको बुडिकाको सेना भाग्न सकेन। नरसंहार भयावह भयो।
बुडिका आफैँ त्यसको केही समयपछि मरिन्—केही स्रोतअनुसार विष खाएर, केहीअनुसार रोगले। उनको कुनै चिहान आजसम्म कसैले फेला पारेको छैन, न कुनै स्मारक, न समाधिस्थल। उनी इतिहासमा जति अचानक र पूर्ण रूपमा विस्फोट भएकी थिइन्, उति नै अचानक बिलाइन्।
तर उनले केही छाडेर गइन्। उनले लन्डनमुनि त्यो खरानीको पत्र छाडिन्। अचाक्ली पेलेको प्रान्तले के गर्न सक्छ भन्ने स्मृति छाडिन्। र टापुको उत्तर तथा पश्चिमी कुनामा सल्किँदै गरेको एउटा प्रश्न छाडिन्, जसको उत्तर खोज्न रोमले त्यसपछिका तीन शताब्दी खर्चिनुपर्यो:
आफूलाई कसैको अधीनमा रहन नदिने अठोट हड्डी–हड्डीमा गरिसकेको जनतालाई कसरी थामेर राख्ने?
त्यही प्रश्न—र त्यसको उत्तरमा रोमले टापुको चौडाइभरि ढुङ्गामा ठड्याउन खोजेको अद्भुत संरचना—बाट हाम्रो अर्को भाग सुरु हुन्छ।
अर्को भाग › रोमन ब्रिटानियाको कथा, भाग ३: पर्खाल र युद्धप्रमुखहरू
साम्राज्यले ढुङ्गाको रेखा कोर्छ, र त्यसको दक्षिणमा सबै कुरा चर्कन थाल्छ।
Comments
Comments
Post a Comment